Tuchomie — kościół (obecnie św. Wojciecha)

Tuchomie — po niemiecku Groß Tuchen, w wykazach urzędowych Königlich Groß Tuchen — leżało w powiecie bytowskim, w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze. Dawny kościół ewangelicki jest tu dziś świątynią filialną pod wezwaniem świętego Wojciecha.

Jak zanotował Ernst Müller, zanim przyszły polskie niepokoje i póki ziemię bytowską oraz lęborską trzymali luterańscy książęta, o żadnym katolickim duchownym w Tuchomiu nie wiedziano. Od wprowadzenia Reformacji aż do 1637 roku gmina ewangelicka użytkowała dawną świątynię katolicką. Służyli tu wtedy dwaj pastorzy luterańscy: Martin Gaste, wymieniony w 1604 roku jako wierny nauczyciel tej gminy, i David Jaschius (w wykazie Müllera także Jasche i Jeskyus, w kronice parafialnej przytaczanej przez Siebkego — Jeschius), urzędujący tu już w 1616 roku. Tuchomie broniło się najdłużej: tutejszy kościół pozostawał w rękach ewangelików o trzy lata dłużej niż wszystkie inne świątynie urzędu bytowskiego. Odebrano go dopiero około 1640 roku, a Jaschiusa wypędzono; w 1642 roku przeniesiono go do Wałdowa w synodzie słupskim, skąd w 1655 roku przeszedł do Budowa.

Po jego odejściu gmina przez prawie dwadzieścia lat nie miała ani duchownego, ani publicznego nabożeństwa — aż do chwili, gdy dystrykt lęborski i bytowski przeszedł od Polski do domu elektorów brandenburskich. W 1658 roku powołano magistra Johannesa Crügerusa (u Müllera Johann Krüger) i przez pół roku odprawiano nabożeństwa ewangelickie w kościele katolickim — aż ksiądz katolicki wrócił i, jak zapisano, „zabrał im kościół sprzed nosa”. Odtąd zbierano się w urzędzie sołeckim.

Według inwentarza zabytków z 1938 roku do parafii ewangelickiej w Tuchomiu należały między innymi Tuchomko, Masłowice (Groß Massowitz), Ciemno, Modrzejewo i Trzebiatkowa.

Pierwszy własny kościół ewangelików — drewniany kościółek, dom modlitwy z bali, wzniesiony z pomocą elektora — ukończono w 1670 roku; duchownemu dano zrujnowane gospodarstwo (J. Siebke, 1939, s. 72–73). Budowla spłonęła w 1674 roku, a w 1691 roku stanęła nowa (inwentarz „Kreis Bütow”, 1938, s. 208; tak samo raport pastora Latockiego z 1779 roku, cyt. J. Siebke, s. 88): w konstrukcji szkieletowej z ceglanym wypełnieniem, około 8 na 15,50 metra, z wbudowaną szalowaną wieżą i gontowymi dachami, na dzisiejszej działce plebanijnej. Wyposażenie ufundowali w następnych dziesięcioleciach w większości kupcy gdańscy: chorągiewkę dał George Klingbeil z Gdańska, ołtarz w 1695 roku Simeon Polzin z Chojnic, pozytyw o trzech głosach w 1726 roku Matthias Smude z Gdańska; ambonę wykonał w 1701 roku stolarz Luther z Miastka, chrzcielnicę w 1730 stolarz Andreas Büchern z Bytowa.

Empory nosiły nazwy od tych, którzy na nich siadali: chór papierników, chór szlachecki — dla Modrzejewa, Trzebiatkowej i Ciemna — oraz chór chłopski dla Tuchomka i Tągowia. Około 1740 roku dostawiono zakrystię z bali. Dnia 31 maja 1751 roku ewangelicka świątynia groziła zawaleniem i proszono o kolektę; w 1759 budowniczy krajowy Braemer przedłużył kościół ku zachodowi o mniej więcej 7,50 metra, a w latach 1803–1804 przeprowadzono gruntowny remont. Lemcke w inwentarzu z 1911 roku uznał tę budowlę szachulcową z małą wieżyczką dachową, postawioną po przejęciu kraju przez Brandenburgię, za mało znaczącą i przestrzennie zupełnie niewystarczającą. Z dawnego wyposażenia inwentarz z 1938 roku odnotował srebrny, wewnątrz złocony kielich z herbami i nazwiskami fundatorów: „Paul Ernst Kukowsky”, „Matthias & Ludwich von Mark” oraz „George Klingbeil”.

Na stopie wybito gdańską cechę probierczą i znak mistrza Johanna Gottfrieda Schlaubitza; kielich przerobiono w 1730 roku z naczynia ofiarowanego w 1711 przez Christiana von Marck Modrzewskiego z Modrzejewa.

Mosiężna misa chrzcielna o średnicy 38 centymetrów ma w dnie trybowaną scenę Zwiastowania z napisem minuskułą dookoła.

Wizytacja z 4 grudnia 1686 roku odnotowała rzecz dla dziejów tutejszego zboru najważniejszą: „luteranie tu mieszkający niedawno zbudowali sobie świątynię”. Wizytator pisze o wsi „zarażonej herezją luterańską, jej duchownym i synagogą niedawno wzniesioną” — „synagogą” nazywa właśnie zbór. Katolików naliczono w całej parafii około dwudziestu pięciu, a katolicki kościół świętego Michała Archanioła, wtedy drewniany, miał cztery duże dzwony, najwięcej w całym dekanacie. Wizytacja z lat 1686–1687 nakazała zarazem wynieść z niego słomę i owies, bo służył za skład.

Kościół katolicki z 1704 roku, stojący na miejscu świątyni odebranej luteranom, jest znany dzięki Lemckemu w postaci, której już nie ma. Zniszczony w 1899 roku przez uderzenie pioruna, był kościołem zrębowym i — jak napisał Lemcke — najbardziej godnym uwagi w całej ziemi pomorskiej. Ściany składały się z dziewiętnastu warstw prostokątnie ciosanych bali, przeciętnie trzydziestocentymetrowej grubości; nawa mierzyła dziewiętnaście na dziewięć i pół metra, zakrystia cztery na trzy; okna małe, prostokątne, umieszczone wysoko; z zewnątrz szalowanie, wewnątrz odsłonięte bale o srebrnoszarej patynie. Niedługo przed pożarem gont zastąpiono karpiówką, do ścian dodano zastrzały na śrubach, a wewnątrz założono strop deskowy — co, jak żałuje Lemcke, znacznie osłabiło osobliwe piękno tej budowli. Nowy kościół katolicki stanął w latach 1905–1906.

Z tutejszym kościołem wiąże się podanie o dzwonach w jeziorze, po niemiecku Piochensee, leżącym między Tuchomiem a Modrzejewem (Moddrow). Nauczyciel Walter Keller zamieścił je w 1920 roku w zbiorze podań miasta i powiatu bytowskiego, przejmując je — jak zaznaczył — ze zbioru Ottona Knoopa. Według podania w każdy wielkanocny poranek ukazują się na powierzchni jeziora dwa dzwony kościelne, a ich bicie ma być słychać daleko. Dzwony te przed wieloma laty, gdy spłonął kościół w Tuchomiu, wleciały do jeziora i nie udało się przywrócić ich na dawne miejsce. Raz już je schwytano i chciano przewieźć do kościoła w Niezabyszewie, ale na granicy wóz zapadł się w zwykle suchą i twardą ziemię, a dzwony wróciły do jeziora, gdzie spoczywają do dziś. Podanie nie mówi, o który pożar kościoła chodzi.

Według inwentarza archiwów z lat 1939–1940 Tuchomie miało księgi ślubów i zgonów od 1703 roku, chrztów od 1707, konfirmantów od 1723 (z lukami). Do tego matrykuła kościelna z 1604 roku i kronika parafii założona 24 lutego 1699 roku, opisująca obsadę probostwa wstecz do 1604 roku; do roczników 1707–1862 zachowały się indeksy alfabetyczne. Księgi od 1807 roku można było jeszcze około 1992 roku przejrzeć w tutejszym katolickim urzędzie parafialnym. W bibliotece parafialnej stał Psałterz z wykładem Jana Bugenhagena; inwentarz archiwów podaje przy nim dwie daty: „Anno 1563 zu Nürnberg gedruckt” oraz „Wittenberg 1679”. Wykaz z 1719 roku podaje dla parafii tuchomskiej trzydzieści sześć osób ochrzczonych, siedem zaślubionych i dziewięć zmarłych.

Według księgi duchownych Ernsta Müllera z 1912 roku pastorami w Tuchomiu, po niemiecku Groß Tuchen, byli w XVIII i XIX wieku między innymi: Andreas Scheer, rodem z Tuchomia (1709–1736), Johann Wilhelm Kleefeld (1737–1746), Johann Michael Wundsch (1748–1751), David Friedrich Theodor Starckow (1787–1828), Hermann Giese (1866–1888) i Gottfried Oskar Langhans (od 1888 roku). W sierpniu 1912 roku pastor Oskar Langhans otrzymał Order Orła Czerwonego czwartej klasy.

W 1784 roku Tuchomie leżało milę na zachód-południowy zachód od Bytowa, w dolinie, blisko trzech jezior i lasu, przy trakcie do Miastka. Obok folwarku mieszkali pastor luterański, zakrystianie obu wyznań, sołtys wolny, siedmiu gospodarzy, trzech zagrodników, karczmarz, kowal i katolicki kolon; stał też dom wdowy po pastorze — razem 27 dymów. Przy katolickim kościele parafialnym działał „ein zu der Bütowschen Inspection gehöriges lutherisches Bethaus” — luterański dom modlitwy inspekcji bytowskiej. Do parafii należały między innymi Tuchomko, Tągowie, Piaszno, Nowe Huty, Masłowiczki, Modrzejewo, Ciemno i Trzebiatkowa.

Według opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Brüggemanna z 1784 roku kościół w Tuchomiu, po niemiecku Groß Tuchen — wówczas w rękach katolików — obsługiwał prepozyt z Bytowa jako proboszcz wraz ze swoim wikariuszem.

W 1787 roku właśnie w tutejszej parafii ewangelickiej rozegrała się głośna sprawa o czary, badana potem sądownie przez królewski urząd domenalny w Bytowie. Wiadomo o tym od bytowskiego duchownego Daniela Gottfrieda Scheerbartha, który akta sprawy wydał drukiem w Szczecinie w 1793 roku. Pisze on o „czcigodnym świętej pamięci duchownym Latockim w Groß Tuchum, należącym do inspekcji bytowskiej, w którego gminie ta czarownicza scena właściwie się rozegrała” — i u którego konfirmowana była główna bohaterka zdarzeń, Somnitzowa, od dziecka chodząca na jego nauki. Latocki, jak zapisał Scheerbarth, „myślał o działaniach diabelskich całkiem rozumnie” i krótko przed śmiercią wyznał mu, że w owym czasie wygłosił dobitne kazanie przeciw temu zabobonowi, „ale niestety! nie wywołał tym poprawy w całości”.

Imienia ani lat urzędowania Latockiego Scheerbarth nie podaje; według wykazu Müllera był to Johann Anton Latocki, tutejszy duchowny w latach 1752–1787, zmarły 12 sierpnia 1789 roku. Siebke odnotowuje go jako tutejszego proboszcza w 1779 roku.

Wieś uchodziła w okolicy za ewangelicką z gruntu. Benedykt Reszka wymienia Tuchomie — obok Kramarzyn, Trzebiatek i Pietrzykowa — wśród tych „typowo ewangelickich miejscowości”, z których po pierwszym rozbiorze Polski ewangelicy przenosili się na Gochy, do Łąkiego Młyna pod Brzeźnem Szlacheckim. Zarazem to stąd sięgała dalej posługa w mowie słowiańskiej: tutejszy pastor dojeżdżał cztery razy w roku do sąsiedniej parafii na północny zachód od Bytowa z kazaniem po polsku, a gdy w 1830 roku zmarł, ustało i to. Sama kaszubszczyzna zamierała tu szybko — w połowie dziewiętnastego wieku mówiły nią w Tuchomiu już tylko dwie czy trzy rodziny.

Nazwa Tuchomie oznacza dwie różne miejscowości i Słownik geograficzny opisuje je w sąsiednich hasłach — stąd bierze się przy tej wsi zamieszanie w liczbach. Pierwsze hasło to dobra na Kaszubach, Groß Tuchom w powiecie kartuskim, w parafii w Chwaszczynie, 90 osób: 81 katolików i 9 ewangelików; to ich dotyczy zdanie, że dawniej Tuchomie i Tuchomko tworzyły jedną posiadłość, która w 1780 roku liczyła 85 katolików i 10 ewangelików. Drugie hasło to wieś tutejsza, w parafii katolickiej w Niezabyszewie, 642 osoby: 83 katolików, 553 ewangelików i sześcioro Żydów — i te liczby układają się zgodnie z wizytacją biskupa Rybińskiego z 1780 roku, która naliczyła tu 18 katolików i 212 ewangelików.

Hasło podaje też skład parafii katolickiej: do kościoła filialnego świętego Michała, wzniesionego w 1704 roku, należały Tuchom, Tuchomek, Tągom, Piaszno, Masowice, Trzebiatkowy, Ciemno i Modrzewo (tak w źródle; urzędowo Modrzejewo).

Przed Hermannem Giesem parafię prowadził pastor tego samego nazwiska: w lutym 1860 roku Giese poświadczył jako duchowny odpis księgi metrykalnej z 1859 roku. Odpisy ksiąg metrykalnych parafii z lat 1800–1874 zachowały się prawie w komplecie w aktach sądu w Bytowie. Leksykon Meyersa notuje w Tuchomiu jednocześnie ewangelicki i katolicki kościół parafialny, urząd stanu cywilnego oraz 741 mieszkańców.

Według inwentarza zabytków z 1938 roku w latach 1849–1909 do parafii ewangelickiej należała także zachodniopruska wieś Lonken. Jesienią 1908 roku superintendent Stengel ze Szczecina mówił na pomorskim synodzie prowincjalnym o postępach katolicyzmu i polskości w powiatach lęborskim, bytowskim i słupskim i przytoczył właśnie tę wieś: w parafii tuchomskiej zebrano już 8000 marek na budowę kaplicy w Łąkiem (Adlig Lonken), ale główny majątek przeszedł wtedy na własność banku polskiego, „i tym samym miejscowość została skatolicyzowana”. Dnia 1 lipca 1908 roku wydzielono z niej gminę kościelną w Trzebiatkowej, pozostawioną pod tutejszym probostwem.

Nowy kościół ewangelicki budowano od 1886 roku, a konsekrowano w 1889. Jest to neogotycka hala z czerwonej, nieotynkowanej cegły, na rzucie prostokąta, z trójbocznie zamkniętym prezbiterium i kwadratową wieżą zwieńczoną stromym ośmiobocznym hełmem krytym płytami łupkowymi. Miała około tysiąca miejsc. Inwentarz zabytków z 1938 roku odnotował ceglaną świątynię o wymiarach 16 na 27 metrów, stojącą na wzniesieniu przy południowo-zachodnim wylocie wsi; inwentarz z 1911 roku datuje ją na lata 1887–1888.

Znany jest duchowny z czasów najnowszych i okoliczności, w jakich parafia go straciła: konsystorz pomorski ogłosił, że „Pastor Oskar Langhans in Gr. Tuchen, Kirchenkreis Bütow” zmarł 20 grudnia 1925 roku w wieku sześćdziesięciu pięciu lat, a posada — patronatu państwowego — została przez jego śmierć opróżniona i miała być obsadzona do 1 sierpnia 1926 roku. Również w 1926 roku kościół w Tuchomiu otrzymał od Pomocy Kobiecej i od gminy dwa nowe dzwony w miejsce oddanych na potrzeby wojny.

Znane jest nazwisko ostatniego ewangelickiego duszpasterza Tuchomia: był nim pastor Siegfried Pecker, sprawujący tu urząd w latach 1927–1945. Spis parafii pomorskich z 1932 roku datuje jego powołanie na 1 stycznia 1927 roku i podaje dla parafii 3640 dusz oraz gminę kościelną w Trzebiatkowej (wtedy Radensfelde), oddaloną o 9 kilometrów. Dość często zastępował go pastor Johannes Hoheisel z sąsiedniego Niezabyszewa, leżącego w połowie drogi do Bytowa.

Do 1945 roku świątynia była ewangelicka, po wojnie przejął ją Kościół rzymskokatolicki. Według pisma starosty bytowskiego z 21 czerwca 1948 roku kościoły ewangelickie w Tuchomiu i Niezabyszewie wraz z plebanią i majątkiem ruchomym były wtedy formalnie zajęte; przydzielono je Polskiemu Kościołowi Metodystów RP w Warszawie zgodnie z pismem szczecińskich władz wojewódzkich z 26 lutego 1947 roku.

Według wydawcy wspomnień pastora Hoheisela parafia katolicka przejęła budynek dopiero w 2005 roku. Według kurialnego sprawozdania z objazdu biskupa należał on jednak już 25 września 1974 roku do „kościołów przejętych”, które oglądano wtedy wraz z fachowcami. Odbudowę po zniszczeniach rozpoczęto w 1982 roku, zasadniczy remont podjęto w 2005, a w 2010 roku świątynię poświęcił biskup Jan Szlaga.

Według słownika historycznego Alicji Świetlickiej i Elżbiety Wisławskiej (1998, s. 134) Masłowice i Masłowiczki powstały w połowie XVIII wieku, gdy na dobrach królewskich osadzano kolonistów z głębi Niemiec. Johannes Siebke (1939, s. 73) przytacza sprawozdanie urzędnika (Amtmann) Drawena z 3 września 1754 roku, które wymienia „die neuen Colonisten zu Massowitz, Pyaschen, und Platenheim” — ewangelików, około czternastu rodzin.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Według „Kirchliches Amtsblatt” z 1908 roku gminę kościelną w Trzebiatkowej wydzielono dokumentem z 11 kwietnia 1908 roku (nr 52, s. 58), a dokumentem z 5 kwietnia 1908 roku (nr 63, s. 70) przeniesiono Lonken oraz folwarki Groß i Klein Birkhof do nowej gminy kościelnej w Kramarzynach; oba dokumenty weszły w życie 1 lipca 1908 roku. Ernst Müller (s. 78–79) podaje dla obu zmian 1 lipca 1909 roku, a gminę w Trzebiatkowej tworzą u niego dwie wsie: Trzebiatkowa i Glisnow.

Źródła: L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1041; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 78–80; H. Lemcke, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Pommern”, cz. III, t. II, z. 5: „Die Kreise Bütow und Lauenburg”, Stettin 1911, s. 196; „Kirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern”, rocznik 1926; „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Pommern”, rocznik 1908, nr 52, s. 58, i nr 63, s. 70; Wspomnienia pastora Johannesa Hoheisela, spisane i przetłumaczone przez Josefa von Rymon Lipinskiego, niezabyszewo.com; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; „Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs”; Ernst Müller, „Die Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart”, cz. II, Stettin 1912, s. 79; Benedykt Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, 2008; Franz Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899, wraz z przytoczonym tam sprawozdaniem Aleksandra Hilferdinga z objazdu powiatu bytowskiego; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005), streszczenie księgi G20b (wizytacja 1686–1687); „Documenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto”, zebrał P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toruń 1907–1911, s. 847; „Kreis Bütow”, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichmüller (Die Kunst- und Kulturdenkmäler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938, s. 205 i następne; „Specification Wie viel in denen Landen Lauenburg und Bütow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719”, Sächsische Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; E. Winguth, „Die Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises Bütow nach dem Stand von 1939/40”, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, „Baltische Studien” NF 86/2000, s. 115–143; D. G. Scheerbarth, „Diplomatische Nachricht von der im Jahr 1787 … gerichtlich untersuchten vorgegebenen Hexengeschichte …”, Stettin 1793; J. Siebke, „Die Gegenreformation im Lande Bütow”, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (⚠ warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wykładnia „niemiecki = ewangelicki” to program z 1939 roku); H. Lemcke, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 5: „Die Kreise Bütow und Lauenburg”, Stettin 1911; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1059–1060; Archiwum Państwowe w Szczecinie, zesp. 65/147/0 (Sąd Obwodowy w Bytowie), duplikaty ksiąg metrykalnych, sygn. 5883, 5884, 5885, 5886, 6024, 6026, 6028; KKWD 1975, nr 1, s. 21 (rozwinięcie skrótu tytułu do uzupełnienia według karty tytułowej rocznika); „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 39; „Der Reichsbote” (Berlin), 27 października 1908 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 26 sierpnia 1912 roku, s. 5 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); W. Keller, „Volkssagen aus Stadt und Kreis Bütow in Pommern”, Bütow 1920, druk „Bütower Anzeiger”; przedruk: „Unvergessene Heimat” nr 6, Frankenberg 1969, s. 32 (numeracja według spisu treści kopii cyfrowej Heimatkreis Bütow 2004); A. Świetlicka, E. Wisławska, „Słownik historyczny miast i wsi województwa słupskiego. Przewodnik bibliograficzny”, Słupsk 1998, s. 133–134; Archiwum Państwowe w Szczecinie, Urząd Wojewódzki Szczeciński, sygn. 65/317/0/5/1295 („Sprawy wyznaniowe”, 1947–1948), k. 495 (pismo starosty powiatowego bytowskiego z 21 czerwca 1948 roku).