Słownik luterański — 50 pojęć, które warto znać

Absolucja Liturgia i nabożeństwo

Słowa księdza na nabożeństwie ogłaszające odpuszczenie grzechów po spowiedzi powszechnej. „Z polecenia naszego Pana Jezusa Chrystusa odpuszczam wam wasze grzechy”.

Adwent Liturgia i nabożeństwo

4 niedziele oczekiwania przed Bożym Narodzeniem. Kolor fiolet. Tematy: przyjście Pana (historyczne i eschatologiczne).

Agenda Liturgia i nabożeństwo

Księga liturgiczna z porządkiem nabożeństw, sakramentów, ślubów, pogrzebów. W Kościele EA w Polsce: Agenda (1955, wyd. 2002).

Akolita Liturgia i nabożeństwo

Świecki posługujący przy ołtarzu (niesie świecę, czyta, podaje). W luteranizmie rzadziej używane niż w katolicyzmie.

Alba Liturgia i nabożeństwo

Biała szata liturgiczna do kostek, noszona przez księdza pod ornatem lub samodzielnie.

Ambona Liturgia i nabożeństwo

Podwyższone miejsce kazania. W luteranizmie SERCE kościoła — nabożeństwo to przede wszystkim głoszenie Słowa.

Antyfona Liturgia i nabożeństwo

Krótki wers biblijny śpiewany na przemian przez chór/zbór i celebransa. W luteranizmie często psalm responsoryjny.

Apologia Doktryna i teologia

Apologia Konfesji Augsburskiej (1531) — obrona Konfesji przed papieską „Confutatio”, autorstwa Melanchtona. Najobszerniejsza księga Ksiąg Symbolicznych.

Augustana Doktryna i teologia

Łacińskie określenie Konfesji Augsburskiej (Confessio Augustana, 1530). 28 artykułów wiary luterańskiej.

Chrzcielnica Liturgia i nabożeństwo

Naczynie do chrztu, zwykle przy wejściu do nawy. W luteranizmie WIDOCZNA — chrzest jest aktem publicznym.

Communicatio idiomatum Doktryna i teologia

„Wymiana właściwości” — w Chrystusie właściwości boskiej natury można orzec o ludzkiej i odwrotnie, poprzez jedność Osoby. Klucz do luterańskiej Wieczerzy.

Confessio Augustana Doktryna i teologia

Patrz: Augustana, Konfesja Augsburska.

Diecezja Praktyka kościelna

Region kościelny. Kościół Ewangelicko-Augsburski w Polsce ma 6 diecezji: cieszyńską, katowicką, mazurską, pomorsko-wielkopolską, warszawską, wrocławską.

Dwa królestwa Doktryna i teologia

Bóg rządzi światem lewą ręką (państwo, prawo) i prawą (Kościół, Ewangelia). NIE mieszać porządków.

Ekumenia Doktryna i teologia

Dialog i współpraca między Kościołami chrześcijańskimi. W luteranizmie kluczowy moment: Wspólna Deklaracja o Usprawiedliwieniu (1999) z Kościołem rzymskokatolickim.

Epifania Liturgia i nabożeństwo

6 stycznia, Święto Trzech Króli — objawienie Chrystusa narodom. Czas po Epifanii (1–6 niedziel) — kolor zielony.

Formuła Zgody Doktryna i teologia

1577. Kompromis po sporach wewnątrz luteranizmu między filipistami a gnesiolutheranami. Zamyka korpus Ksiąg Symbolicznych.

Gnesiolutheranie Historia Reformacji

„Prawdziwi luteranie” — kierunek ortodoksyjny po śmierci Lutra, przeciwni kompromisom z reformowanymi. Reprezentanci: Flacius Illyricus, Amsdorf.

Hymn Liturgia i nabożeństwo

Pieśń kościelna. W luteranizmie zbór ŚPIEWA — to centrum nabożeństwa. Polski Śpiewnik Ewangelicki ma 900+ pieśni.

Kanzelaltar Liturgia i nabożeństwo

„Ambono-ołtarz” — typowy luterański element architektoniczny XVIII w., w którym ambona jest fizycznie nad ołtarzem. Symbolizuje jedność Słowa i sakramentu.

Katechumen Praktyka kościelna

Osoba przygotowująca się do konfirmacji albo chrztu dorosłego. W polskim luteranizmie zwykle 13–15 lat, 2 lata katechezy.

Komunia Liturgia i nabożeństwo

Sakrament Wieczerzy Pańskiej. W luteranizmie pod dwiema postaciami (chleb + wino — „in utraque specie”). Bezpośredni dostęp dla wszystkich ochrzczonych po konfirmacji.

Konfesja Doktryna i teologia

Wyznanie wiary. W luteranizmie: Konfesja Augsburska, Apologia, Artykuły szmalkaldzkie, Mały i Wielki Katechizm, Formuła Zgody — razem Księgi Symboliczne.

Konfirmacja Praktyka kościelna

Akt świadomego potwierdzenia wiary chrzcielnej (13–15 lat). Po katechezie. Nie sakrament. Po niej pierwsza Wieczerza.

Kolekta Liturgia i nabożeństwo

Krótka modlitwa księdza na początku nabożeństwa, „zbierająca” temat dnia. Tradycyjnie zaczyna się: „Wszechmogący wieczny Boże...”.

Konkordia Doktryna i teologia

„Zgoda”. Liber Concordiae (1580) — Księga Zgody — opublikowała korpus Ksiąg Symbolicznych w 50 rocznicę Konfesji Augsburskiej.

Lex orandi lex credendi Doktryna i teologia

„Prawo modlitwy jest prawem wiary” — łacińska zasada. Jak się modlimy, tak wierzymy. Stąd waga liturgii i pieśni w luteranizmie.

Lekcjonarz Liturgia i nabożeństwo

Księga z czytaniami biblijnymi przypisanymi do niedziel i świąt. W polskim Kościele EA system 6-letni — co 6 lat cykl wraca.

Liturgia Liturgia i nabożeństwo

Porządek nabożeństwa. Luterańska liturgia zachowuje formę mszy zachodniej: introit, Kyrie, Gloria, czytania, kazanie, Credo, Wieczerza, błogosławieństwo.

Magisterium Doktryna i teologia

W katolicyzmie: urząd nauczycielski Kościoła (papież, sobór). W luteranizmie BRAK takiej instancji — autorytetem jest Pismo, normowane Księgami Symbolicznymi.

Mały Katechizm Doktryna i teologia

1529, Luter. Podręcznik wiary dla rodzin: Dekalog, Wyznanie wiary, Modlitwa Pańska, Chrzest, Wieczerza. Centralny dokument luterańskiej pedagogiki.

Mucker Historia Reformacji

Pruska sekta pietystyczna z XIX w. na Pomorzu. Odróżniała się od głównego nurtu luteranizmu radykalnym pietyzmem i eschatologią.

Niedziela Pasyjna Liturgia i nabożeństwo

Jedna z 6 niedziel okresu pasyjnego (Wielkiego Postu), od Środy Popielcowej do Wielkanocy. Kolor: fiolet. Tradycyjna nazwa 5. — Iudica, 6. — Niedziela Palmowa.

Ornat Liturgia i nabożeństwo

Wierzchnia szata księdza — w luteranizmie używana lub nie, zależnie od tradycji. Polski Kościół EA: ksiądz zwykle w albie i stule, ornat na święta.

Paramenty Liturgia i nabożeństwo

Tkaniny liturgiczne (pas na ołtarz, stuła, antependium ambony). Zmieniają kolor zgodnie z okresem roku kościelnego.

Pasterz Praktyka kościelna

Synonim księdza (łac. ksiądz = pasterz). Tytulatura: ksiądz (proboszcz), diakon (wikariusz), senior (przełożony okręgu), biskup (diecezji), biskup Kościoła.

Perykopa Biblistyka

„Odcięty fragment” — wybrany tekst biblijny przypisany do konkretnej niedzieli. System 6-letni: w 6 lat parafianin słyszy istotną część Biblii.

Pietyzm Historia Reformacji

Ruch odnowy w luteranizmie od XVII w. (Spener, Francke). Akcent na osobistą pobożność, małe grupy modlitewne („collegia pietatis”), misję, diakonię.

Pisma Symboliczne Doktryna i teologia

Patrz: Księgi Symboliczne. Pełny korpus wyznaniowy luteranizmu: 3 starokościelne symbole, Augustana, Apologia, Artykuły szmalkaldzkie, Traktat o papieżu, Mały i Wielki Katechizm, Formuła Zgody.

Powszechne kapłaństwo Doktryna i teologia

1 P 2,9 — każdy ochrzczony jest kapłanem, ma bezpośredni dostęp do Boga przez Chrystusa. Ksiądz pełni urząd publiczny z powołania, nie ma „wyższego” stopnia.

Predestynacja Doktryna i teologia

Boże uprzedzające wybranie. Luter mocno podkreślał wybranie do zbawienia („De servo arbitrio”), ale luteranizm zachował napięcie z wolą Bożą zbawczą wszystkich (1 Tm 2,4) — w przeciwieństwie do kalwińskiej podwójnej predestynacji.

Przedpostny czas Liturgia i nabożeństwo

3 niedziele przed Środą Popielcową: Septuagesima (70 dni przed Wielkanocą), Sexagesima (60), Estomihi (Quinquagesima — 50). Kolor fiolet.

Reformacja Historia Reformacji

Ruch odnowy Kościoła zapoczątkowany 31 października 1517 wystąpieniem Lutra przeciwko handlowi odpustami. Doprowadził do powstania Kościołów ewangelickich. Święto Reformacji: 31 X (kolor czerwony).

Reformowani Historia Reformacji

Druga gałąź protestantyzmu obok luteranizmu. Tradycja kalwińska/szwajcarska (Zwingli, Kalwin). W Polsce: Kościół Ewangelicko-Reformowany — ~3 tys. wiernych, głównie Warszawa, Łódź.

Rok kościelny Liturgia i nabożeństwo

Cykl liturgiczny. Zaczyna się 1. Niedzielą Adwentu, kończy ostatnią Niedzielą roku kościelnego. Dwa półrocza: chrystologiczne (Adwent → Trójca) i eklezjologiczne (Po Trójcy).

Sola fide Doktryna i teologia

„Tylko przez wiarę” — zasada Reformacji. Zbawienie przyjmowane przez wiarę, nie przez uczynki (Rz 3,28; Ef 2,8). Patrz osobne hasło teologiczne.

Sola scriptura Doktryna i teologia

„Tylko Pismo” — Pismo Święte jako jedyna nieomylna norma wiary i życia. Patrz osobne hasło teologiczne.

Stuła Liturgia i nabożeństwo

Wąska szata liturgiczna noszona na ramionach przez księdza podczas nabożeństwa. Zmienia kolor zgodnie z okresem roku kościelnego.

Synod Praktyka kościelna

Najwyższe ciało ustawodawcze Kościoła EA w Polsce. Synod Kościoła decyduje o sprawach doktrynalnych i organizacyjnych. Spotyka się raz do roku.

Theologia crucis Doktryna i teologia

„Teologia krzyża” — Bóg objawia się NIE w mocy i chwale, ale w słabości krzyża. Luter 1518 (Disputatio Heidelbergensis). Patrz osobne hasło.

Theotokos Doktryna i teologia

„Bogarodzica” — Maria jako Matka Boża (bo Chrystus jest Bogiem). Ortodoksyjny tytuł zachowany przez luteranizm — patrz Konfesja Augsburska art. III.

Trinitas Doktryna i teologia

Trójca Święta — Ojciec, Syn, Duch Święty: trzy osoby, jeden Bóg. Luterański symbol Athanasiana broni Trójcy przeciw odchyleniom ariańskim.

Unia Historia Reformacji

Pruska Unia Kościelna (1817) — Fryderyk Wilhelm III połączył luteran i kalwinistów w jeden Kościół Ewangelicki. Spowodowała emigrację wielu „starolutera” do USA i Australii.

Verbum Doktryna i teologia

Słowo. „Verbum Domini manet in aeternum” — Słowo Pana trwa na wieki (1 P 1,25). Motto Reformacji, przyjęte przez Elektora Saskiego Fryderyka Mądrego.

Wieczerza Pańska Liturgia i nabożeństwo

Sakrament Komunii. Realna obecność ciała i krwi Chrystusa „in, cum, sub” chlebem i winem. Patrz osobne hasło teologiczne.

Wittenberga Historia Reformacji

Miasto w Saksonii, gdzie Luter był profesorem i 31 X 1517 ogłosił 95 tez. Dziś nazwa oficjalna: Lutherstadt Wittenberg.

✦ Zapytaj luteranów