Chełmża (parafia)

Z Wikipedii (PL)

Chełmża — Kulmsee — była przez blisko sześć stuleci stolicą diecezji. Biskup Heidenryk wyniósł tutejszy kościół w 1251 roku do godności katedry, a odtąd w jej murach witano biskupów obejmujących stolicę, zwoływano synody diecezjalne i grzebano zmarłych pasterzy. Wszystko to skończyło się w 1825 roku, gdy stolicę biskupią przeniesiono do Pelplina, a katedra stała się zwyczajnym kościołem parafialnym. 📌 Gotycki kościół świętego Mikołaja — pierwotna, najstarsza fara miasta — od 24 września 1827 roku służył jako zbór ewangelicki. Fankidejski opisał to jednym zdaniem, z perspektywy strony, która świątynię straciła: „Klasztór i kościół franciszkański zupełnie runął, a pierwotny kościół parafialny używają innowiercy”. W jego wyliczeniu chełmżyńskich strat ta budowla stoi obok kaplic rozebranych i klasztorów zniesionych — z tą różnicą, że ona trwała dalej, tylko modlił się w niej kto inny. 📌 Miasto miało zresztą własną historię językową, starszą od Reformacji. Kazania w kościołach katolickich były do końca XVI wieku przeważnie niemieckie; nawet w okolicy Chełmży, gęsto zaludnionej polską ludnością wiejską, dopiero z osobnego zapisu biskupa Mikołaja ufundowano w 1508 roku przy katedrze etat dla duchownego głoszącego po polsku (*Praedicator Polonorum circa ecclesiam cathedralem*). Polszczyzna weszła więc na ambonę jako wyjątek wymagający fundacji — i to na długo przedtem, nim spór o język stał się sporem o wyznanie. Pierwszy powszechny spis ludności Rzeczypospolitej z 30 września 19…