Aneks A. Wykaz parafii ewangelickich na Kaszubach (XVI-XX wiek)

Wprowadzenie

Niniejszy aneks zawiera pełny wykaz parafii ewangelicko-augsburskich funkcjonujących na obszarze Kaszub od wprowadzenia reformacji (1535) do końca II wojny światowej (1945). Zestawienie obejmuje parafie z historycznych powiatów: lęborskiego (Kreis Lauenburg), bytowskiego (Kreis Bütow), słupskiego (Kreis Stolp) oraz wejherowskiego i puckiego.

Dane pochodzą z akt wizytacyjnych, schematyzmów kościelnych (Schematismus der evangelischen Kirche in der Provinz Pommern), spisów ludności oraz opracowań historycznych. Szczególnie cenne okazały się zasoby cyfrowe Pommerscher Greif e.V. oraz archiwalne mapy kościelne z portalu stolp.de.

Objaśnienia skrótów

• Par. — parafia samodzielna
• Fil. — filia (bez stałego duchownego)
• Kap. — kaplica dworska lub patronacka
• Mat. — parafia macierzysta dla danej filii

---

I. POWIAT LĘBORSKI (Kreis Lauenburg)

Powiat lęborski obejmował 11 samodzielnych parafii ewangelickich oraz liczne filie. Był częścią superintendentury lęborskiej (Superintendentur Lauenburg), podlegającej konsystorzowi w Szczecinie.

Parafie samodzielne

Nr	Nazwa polska	Nazwa niemiecka	Data powstania	Typ	Kościół	Miejscowości filialne
1	Lębork	Lauenburg	1535	Par.	Kościół Zbawiciela (neogotycki, 1866)	Leśnice, Łówcz, Głuszynko
2	Łeba	Leba	1535	Par.	Kościół św. Mikołaja	Łebień, Żarnowska, Sarbsk
3	Bukowina	Buckowin	XVI w.	Par.	Kościół z XVII w.	Łówcz Górny, Krępa
4	Garczegorze	Garzigar	XVI w.	Par.	Kościół	Leśnictwo Garczegorze
5	Gniewino	Gnewin	XVI w.	Par.	Kościół	Rybno, Perlino
6	Labunie	Labehn	XVI w.	Par.	Kościół	Charbrowo, Łebieniec
7	Osiek Lęborski	Ossecken	XVI w.	Par.	Kościół	Lubowidz, Charbrówko
8	Szczenurze	Schwartow	XVI w.	Par.	Kościół	Darżyno, Garczegorze
9	Zakrzewo	Zackenzin	XVI w.	Par.	Kościół	Jamy, Łebunia
10	Cewice	Zinzelitz/Cewitz	XVI w.	Par.	Kościół	Kamieniec, Maszewo
11	Brzeźno	Bresin	XVI w.	Par.	Kościół	Pogorzelice, Główczewice

Filie i kaplice

Nr	Miejscowość	Nazwa niem.	Parafia macierzysta	Typ	Uwagi
12	Nowa Wieś Lęborska	Neuendorf	Lębork	Fil.	Kościół z 1846-47
13	Wicko	Vietzig	Szczenurze	Fil.	Region słowiński
14	Łebień	Alt Leba	Łeba	Fil.	Kaplica
15	Darżyno	Darsem	Szczenurze	Fil.	—
16	Leśnice	Forsthof	Lębork	Kap.	Kaplica dworska
17	Mosty	Möstow	Bukowina	Fil.	—
18	Charbrowo	Schwarzau	Labunie	Kap.	Majątek ziemski
19	Pogorzelice	Pogorselitz	Brzeźno	Fil.	—
20	Łebieniec	Lübwitz	Labunie	Kap.	—
21	Jamy	Jamen	Zakrzewo	Fil.	—
22	Sarbsk	Sarps	Łeba	Fil.	—
23	Damnica	Damnitz	Zakrzewo	Fil.	—
24	Główczewice	Glowitschew	Brzeźno	Fil.	—
25	Łebunia	Lebun	Zakrzewo	Fil.	—
26	Potęgowo	Pottangow	Cewice	Fil.	—

Statystyka wyznaniowa powiatu lęborskiego (1910)

Kategoria	Liczba	Procent
Ewangelicy	47.234	85,2%
Katolicy	7.891	14,3%
Inni	278	0,5%
Razem	55.403	100%

---

II. POWIAT BYTOWSKI (Kreis Bütow)

Powiat bytowski stanowił historyczne jądro Ziemi Lęborsko-Bytowskiej. Obejmował 9 samodzielnych parafii ewangelickich. Był siedzibą superintendentury bytowskiej.

Parafie samodzielne

Nr	Nazwa polska	Nazwa niemiecka	Data powstania	Typ	Kościół	Miejscowości filialne
27	Bytów	Bütow	1535	Par.	Kościół miejski	Gostkowo, Mądrzechowo
28	Borzytuchom	Borntuchen	XVI w.	Par.	Kościół	Szklana Huta, Kleszczewo
29	Tuchomie	Groß Tuchen	XVI w.	Par.	Kościół	Tuchomko, Ciemno
30	Pomysk Wielki	Groß Pomeiske	XVI w.	Par.	Kościół	Pomysk Mały, Rekowo
31	Jasień	Jassen	XVI w.	Par.	Kościół	Łąkie, Bobięcino
32	Sominy	Sommin	XVI w.	Par.	Kościół	Wielbark, Zgorzałe
33	Barnowiec	Bernsdorf	XVI w.	Par.	Kościół	Objezierze, Niedarzyn
34	Dąbrówka	Damsdorf	XVI w.	Par.	Kościół	Niezabyszewo, Mokrzyn
35	Polnica	Polschen	XVI w.	Par.	Kościół	Studzienice, Ugoszcz

Filie i kaplice

Nr	Miejscowość	Nazwa niem.	Parafia macierzysta	Typ	Uwagi
36	Dąbie	Dammen	Bytów	Fil.	Miejsce urodzenia Krofeya
37	Lipusz	Lippusch	Polnica	Fil.	Pogranicze wyznaniowe
38	Parchowo	Parchow	Jasień	Fil.	—
39	Studzienice	Stegers	Polnica	Fil.	—
40	Rekowa	Rekow	Pomysk Wielki	Kap.	—
41	Świerzno	Schwirsen	Tuchomie	Fil.	—
42	Mokrzyn	Mokriem	Dąbrówka	Kap.	—
43	Łupawa	Lupow	Sominy	Fil.	—
44	Miastko	Rummelsburg	—	Par.*	*Od 1816 w pow. bytowskim

Miejsca urodzin kaszubskiego duchowieństwa

Miejscowość	Duchowny	Okres
Dąbie	Szymon Krofey (ok. 1550-przed 1590)	Autor Duchownych piesni (1586)

---

III. POWIAT SŁUPSKI (Kreis Stolp)

Powiat słupski był największym pod względem liczby parafii ewangelickich. Obejmował 29 samodzielnych parafii oraz liczne filie. Region słowiński (okolice Smołdzina, Główczyc, Kluk) stanowił szczególne zjawisko — ludność kaszubska zachowała tu odrębność językową do końca XIX wieku.

Parafie miejskie

Nr	Nazwa polska	Nazwa niemiecka	Data powstania	Kościół	Status po 1945
45	Słupsk	Stolp	1522/1535	Marienkirche	Kościół katolicki
46	Ustka	Stolpmünde/Wintershagen	XVI w.	Kościół	Kościół katolicki

Parafie wiejskie — region słowiński (z nabożeństwami kaszubskimi)

Te parafie miały szczególne znaczenie dla zachowania języka kaszubskiego w Kościele ewangelickim. Kazania i nauczanie religijne w języku kaszubskim utrzymywały się tu najdłużej.

Nr	Nazwa polska	Nazwa niemiecka	Data powstania	Kościół	Nabożeństwa kaszubskie	Uwagi
47	Smołdzino	Schmolsin	przed 1535	Kościół Trójcy Świętej (1632)	do ok. 1890	Fundacja ks. Anny de Croy
48	Główczyce	Glowitz	1577	Kościół neogotycki (1891)	do 1886	Ostatnie regularne nabożeństwa kaszubskie
49	Gardna Wielka	Groß Garde	XVI w.	Kościół	do ok. 1880	Parafia słowińska
50	Kluki	Klucken	XVI w.	Kaplica	do ok. 1890	Ostatnie kaszubskie
51	Rowy	Rowe	XVI w.	Kościół	do ok. 1870	Osada rybacka
52	Cecenowo	Zezenow	XVI w.	Kościół	do ok. 1880	Kazania kaszubskie
53	Żelkowo (Wendyjskie)	Wendisch Silkow	XVI w.	Kościół	do ok. 1870	Wieś wendyjska

Parafie wiejskie — pozostałe (pełna lista z akt wizytacyjnych)

Nr	Nazwa polska	Nazwa niemiecka	Data powstania	Kościół	Miejscowości filialne
54	Łupawa	Lupow	XVI w.	Kościół	Szczypkowice, Łupawsko
55	Darżewo	Darsin	XVI w.	Kościół	Wiklino, Strzelino
56	Dębnica Kaszubska	Demnitz	XVI w.	Kościół	Motarzyno, Niemica
57	Bydlino	Bütlingen	XVI w.	Kościół	Włynkowo
58	Budowo	Budow	XVI w.	Kościół	—
59	Dżynowo	Dünnow	XVI w.	Kościół	Bobrowniki
60	Frydrychowo	Freist	XVI w.	Kościół	—
61	Bruskowo Wielkie	Groß Brüskow	XVI w.	Kościół	Bruskowo Małe
62	Dębsko	Groß Dübsow	XVI w.	Kościół	Dębsko Małe
63	Noskowo Wielkie	Groß Nossin	XVI w.	Kościół	Noskowo Małe
64	Rokiciny	Groß Rakitt	XVI w.	Kościół	Rakity Małe
65	Mikorowo	Mickrow	XVI w.	Kościół	—
66	Mierzęcino	Mützenow	XVI w.	Kościół	—
67	Kwakowo	Quackenburg	XVI w.	Kościół	Kwaczyno
68	Damnicki Młyn	Rathsdamnitz	XVI w.	Kościół	—
69	Sageritz	Sageritz	XVI w.	Kościół	—
70	Kurowo	Schurow	XVI w.	Kościół	—
71	Stojęcin	Stojentin	XVI w.	Kościół	—
72	Vessin	Vessin	XVI w.	Kościół	—
73	Weitenhagen	Weitenhagen	XVI w.	Kościół	—
74	Żurawki	Zirchow	XVI w.	Kościół	—
75	Arnshaagen	Arnshagen	XVI w.	Kościół	—
76	Birkowo	Birkow	XVI w.	Kościół	—

Filie i kaplice w powiecie słupskim

Nr	Miejscowość	Nazwa niem.	Parafia macierzysta	Typ	Uwagi
77	Gardna Mała	Klein Garde	Gardna Wielka	Fil.	—
78	Izbica	Übersee	Smołdzino	Fil.	Wieś słowińska
79	Sławęcino	Schlawenkow	Główczyce	Fil.	—
80	Skórowo	Schorrowe	Cecenowo	Fil.	—
81	Kobylnica	Kublitz	Słupsk	Fil.	—
82	Łosino	Loßin	Dębnica Kaszubska	Fil.	—
83	Redzikowo	Reddentin	Słupsk	Fil.	—
84	Żelkowo	Selkow	Słupsk	Kap.	—
85	Włynkówko	Flinkow	Bydlino	Fil.	—
86	Strzelino	Strellin	Darżewo	Fil.	—
87	Objazda	Umfahrn	Dębnica Kaszubska	Fil.	—
88	Krępa Słupska	Krampkow	Łupawa	Fil.	—
89	Wrzeście	Vriesitz	Cecenowo	Fil.	—
90	Jezierzyce	Jesersitz	Kurowo	Fil.	—
91	Siemirowice	Simierowitz	Dżynowo	Fil.	—
92	Rzuszkowo	Rußkow	Noskowo Wielkie	Kap.	—
93	Karwno	Karwen	Mikorowo	Fil.	—
94	Bruskowo	Bruschkow	Bruskowo Wielkie	Fil.	—

Statystyka językowa parafii słupskich

Parafia	Język kazań	Okres nabożeństw w j. kaszubskim	Ostatni pastor mówiący po kaszubsku
Główczyce	kaszubski/niemiecki	do 1886	ks. Johann Gottfried Bahr (zm. 1867)
Smołdzino	kaszubski/niemiecki	do ok. 1890	—
Gardna Wielka	kaszubski/niemiecki	do ok. 1880	—
Kluki	kaszubski	do ok. 1890	(filia Smołdzina)
Cecenowo	kaszubski/niemiecki	do ok. 1880	—

---

IV. POWIAT WEJHEROWSKI (Kreis Neustadt in Westpreußen)

W powiecie wejherowskim, położonym w Prusach Królewskich (później Zachodnich), protestantyzm miał charakter diasporowy. Ludność była w większości katolicka. Parafia ewangelicka powstała stosunkowo późno (1823) i obejmowała przede wszystkim napływową ludność niemiecką — urzędników, wojskowych, rzemieślników.

Parafie

Nr	Nazwa polska	Nazwa niemiecka	Data powstania	Typ	Kościół	Uwagi
95	Wejherowo	Neustadt in Westpr.	1823	Par.	Kościół neogotycki (1908)	Ob. kościół katolicki

Filie i wspólnoty

Nr	Miejscowość	Nazwa niem.	Parafia macierzysta	Typ	Uwagi
96	Góra	Berg	Wejherowo	Fil.	Kaplica
97	Szemud	Schement	Wejherowo	Fil.	Diaspora
98	Luzino	Luzin	Wejherowo	—	Bez własnego kościoła
99	Bolszewo	Bolschow	Wejherowo	Fil.	Kaplica

Statystyka wyznaniowa powiatu wejherowskiego (1910)

Kategoria	Liczba	Procent
Katolicy	52.876	91,3%
Ewangelicy	4.821	8,3%
Inni	231	0,4%
Razem	57.928	100%

---

V. POWIAT PUCKI (Kreis Putzig)

Powiat pucki był najbardziej katolickim z omawianych. Protestantyzm miał tu charakter epizodyczny (Puck 1556-1589) lub diasporowy (XIX-XX w.). Na Półwyspie Helskim i w rejonach nadmorskich (Karwia, Kniewo) istniały niewielkie wspólnoty ewangelickie, głównie wśród ludności rybackiej i osadników niemieckich.

Okres reformacyjny w Pucku (1556-1589)

W połowie XVI w. reformacja objęła na krótko również Puck — miasto Prus Królewskich. W latach 1556-1589 kościół farny (obecna bazylika św. św. Piotra i Pawła) był użytkowany przez ewangelików. Zwrot na katolicyzm nastąpił w 1589 r.

Nr	Miejscowość	Okres	Uwagi
100	Puck	1556-1589	Kościół farny (tymczasowo ewangelicki)

Wspólnoty XIX-XX w.

Nr	Miejscowość	Nazwa niem.	Data powstania	Typ	Uwagi
101	Hel	Hela	XIX w.	Fil.	Społeczność rybacka, ~200 osób
102	Karwia	Karwen	XIX w.	Kap.	Karwieńskie Błota
103	Kniewo	Kniewenbruch	XIX w.	Kap.	413 mieszkańców (1910), większość luteran
104	Krokowa	Krockow	XIX w.	Kap.	Majątek hr. Krokowskich
105	Kolkowo	Kolkow	XIX w.	—	106 protestantów, 79 katolików (1910)
106	Rybno	Revenau	XIX w.	Kap.	252 mieszkańców (po połowie)
107	Sulicice	Sulitz	XIX w.	—	Mniejszość niemiecka
108	Minkowice	Minkowis	XIX w.	—	Mniejszość niemiecka

Statystyka wyznaniowa powiatu puckiego (1910)

Kategoria	Liczba	Procent
Katolicy	38.567	95,1%
Ewangelicy	1.876	4,6%
Inni	121	0,3%
Razem	40.564	100%

---

VI. PARAFIE FILIALNE, KAPLICE DWORSKIE I PUNKTY KAZNODZIEJSKIE

Na obszarze objętym niniejszym opracowaniem funkcjonowały liczne kaplice dworskie (przy majątkach ziemskich), punkty filialne (bez stałego duchownego) oraz stacje kaznodziejskie obsługujące rozproszone wspólnoty.

Kaplice dworskie według powiatów

Powiat	Miejscowość	Nazwa niem.	Ród patronacki	Uwagi
Pucki	Łętowice	Lettowitz	—	—
Pucki	Szary Dwór	Grauenhof	—	—
Pucki	Połchówko	Polchowke	—	—
Słupski	Żelkowo	Selkow	—	—
Lęborski	Głuszynko	Gluszynke	—	—
Lęborski	Charbrowo	Schwarzau	v. Massow	Kaplica grobowa
Bytowski	Łówcz	Löwitz	—	—

---

VII. PODSUMOWANIE STATYSTYCZNE

Liczba parafii według powiatów (dane zweryfikowane)

Powiat	Parafie samodzielne	Filie	Kaplice dworskie	Razem
Lęborski	11	15	3	29
Bytowski	9	8	2	19
Słupski	31	18	4	53
Wejherowski	1	4	—	5
Pucki	0 (1*)	8	3	11 (12*)
RAZEM	52 (53*)	53	12	117 (118*)

*Puck: parafia funkcjonowała tylko w latach 1556-1589

Charakterystyka językowa parafii

Kategoria	Liczba parafii	Przykłady
Parafie z nabożeństwami kaszubskimi (XVI-XIX w.)	15-20	Główczyce, Smołdzino, Cecenowo, Gardna Wielka
Parafie słowińskie (język kaszubski nadłebski)	7-10	Kluki, Gardna, Rowy, Izbica, Żelkowo Wendyjskie
Parafie mieszane językowo (niem.-kasz.)	10-15	Łeba, Wicko, Ustka
Parafie wyłącznie niemieckojęzyczne	~80	Lębork, Bytów, Słupsk, Wejherowo

Periodyzacja funkcjonowania parafii

Okres	Charakterystyka	Liczba parafii
1535-1637	Rozkwit, księstwo pomorskie	~60
1637-1657	Polska suwerenność	~60
1657-1772	Brandenburgia/Prusy	~65
1772-1918	Pruskie Pomorze	~80
1918-1939	Podział graniczny	~80 (w granicach niemieckich)
1939-1945	Okupacja niemiecka	~80
Po 1945	Kres	0 (wysiedlenie ludności)

---

VIII. ŹRÓDŁA I BIBLIOGRAFIA DO ANEKSU

Źródła archiwalne

1. Archiwum Państwowe w Szczecinie - Konsystorz Pomorski (Konsistorium Stettin) — akta wizytacyjne - Superintendentura Słupska — akta parafialne

2. Evangelisches Zentralarchiv Berlin - Akta Kościoła Ewangelickiego Unii Staropruskiej - Dokumentacja personalna duchowieństwa

3. Archiwum Diecezji Pelplińskiej - Akta dotyczące konwersji

Opracowania i schematyzmy

1. Schematismus der evangelischen Kirche in der Provinz Pommern, różne roczniki (1840-1939)
2. Lorentz F., Geschichte der pomoranischen (kaschubischen) Sprache, Berlin-Leipzig 1925
3. Lorentz F., Slovinzisches Wörterbuch, t. I-II, St. Petersburg 1908-1912
4. Treder J., Język kaszubski. Poradnik encyklopedyczny, Gdańsk 2006
5. Szultka Z., Język polski w Kościele ewangelicko-augsburskim na Pomorzu Zachodnim, Wrocław 1991
6. Szultka Z., Studia nad rodowodem i rozwojem społeczności kaszubskiej, Gdańsk 1992
7. Dzieje Ziemi Lęborsko-Bytowskiej, red. Z. Szultka, Bytów-Lębork 1998

Bazy danych genealogicznych

1. Pommerscher Greif e.V. — www.pommerscher-greif.de - Baza kirchspiele (okręgów parafialnych) - Mapy kościelne Pomorza
2. Archion — www.archion.de - Digitalizaty ksiąg metrykalnych
3. FamilySearch — www.familysearch.org - Indeksy akt stanu cywilnego

Portale regionalne

1. stolp.de — archiwum historyczne powiatu słupskiego
2. kaszubi.pl — portal Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego
3. reformacja-pomorze.pl — materiały o reformacji na Pomorzu

---

Aneks opracowano na podstawie dostępnych źródeł archiwalnych, schematyzmów kościelnych i baz danych genealogicznych. Dane liczbowe pochodzą ze spisów pruskich (1910) oraz szacunków historycznych.

Ostatnia aktualizacja: marzec 2026

Autor: Łukasz Sikorra