Stara Kościelnica — ewangelickie miejsce nabożeństw (izba nad podcieniem, do 1863 roku)

Stara Kościelnica — po niemiecku Altmünsterberg — leży na Wielkich Żuławach Malborskich, w gminie Miłoradz. Przywilej dla wsi nadał niejakiemu Heinrichowi z Münsterbergu wielki komtur Werner von Orseln w Malborku w dniu świętego Urbana 1323 roku. W drugiej połowie XVI wieku była wsią królewską w województwie malborskim, po 1772 roku znalazła się w powiecie malborskim Prus Zachodnich, po 1920 w Wolnym Mieście Gdańsku, a w latach 1939–1945 w okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie.

Według Hermanna Eckerdta (1868) w czasach krzyżackich Stara Kościelnica, po niemiecku Altmünsterberg, była przypisana do parafii w Miłoradzu, po niemiecku Mielenz — wspomina o tym już przywilej Miłoradza z 1321 roku — a jej mieszkańcy oddawali tamtejszemu proboszczowi dziesięcinę.

Zachowany we wsi ceglany, jednonawowy kościół gotycki pod wezwaniem świętego Jerzego — datowany na około 1400 rok i wpisany do rejestru zabytków 27 marca 1962 roku pod numerem A-287 — był kościołem katolickim, filią parafii w Miłoradzu. Tak zgodnie podają spis z 1820 roku, Słownik geograficzny i Bernhard Schmid, u którego hasło wsi wypełnia wyłącznie ta świątynia. Stara drewniana dzwonnica na murowanej podbudowie runęła podczas nawałnicy 19 stycznia 1818 roku.

Ewangelicy mieli tu natomiast własną parafię i miejsce nabożeństw, które wizytacja z 1795 roku, spis z 1820 roku i Schmid nazywają świątynią albo kościołem ewangelickim. Czy był to osobny budynek, źródła mówią niejednakowo: według Abrahama Hartwicha domy modlitwy czterech wsi rozebrano w 1633 roku i odtąd kazania głoszono na podcieniach zagród; Agathon Harnoch umieszcza miejsce nabożeństw w Starej Kościelnicy aż do 1863 roku w domu mieszkalnym jednego z gospodarzy, nad podcieniem; Bernhard Schmid wspomina zaś, przy okazji organów w Pręgowie Żuławskim, o rozebranym kościele ewangelickim w Altmünsterbergu, nie opisując go bliżej. Wspólnota uformowała się pod koniec XVI wieku — duchownego notuje się w Starej Kościelnicy już w 1595 roku — a nabożeństwa odprawiano w izbie domu jednego z gospodarzy, nad podcieniem.

Katolicka wizytacja z 1647 roku, omówiona przez Jana Wiśniewskiego, zastała tu luterańskie miejsce zgromadzeń (w aktach: „synagoga”), przy którym działał duchowny udzielający sakramentów, a także nauczyciel luterański. Lokal ten spłonął w 1653 roku, ale nabożeństwa w takiej izbie nad podcieniem odprawiano aż do 1863 roku, kiedy lokal zniesiono. Do 1865 roku nabożeństwa odbywały się na plebanii, a następnie Starą Kościelnicę wraz z Miłoradzem przyłączono do Gnojewa; kościoła w Münsterbergu już nie postawiono.

Pastor Krzysztof Grebner, wcześniej wygnany za wiarę z Bojanowa w Polsce, zmarł 12 czerwca 1653 roku w Malborku, dokąd pojechał się leczyć po wstrząsie, jakim był dla niego pożar ewangelickiego miejsca nabożeństw w zagrodzie Michała Neumanna. Po tym miejscu modlitwy pozostał ślad poza granicami wsi: organy kupione do kościoła ewangelickiego w Pręgowie Żuławskim pochodziły, jak zapisał Schmid, z rozebranej już wówczas świątyni ewangelickiej w Altmünsterbergu. Instrument liczył siedem głosów: Jula 8′, Gedackt 8′, Octava 2′, Quinta 2⅔′, Spielflöte 4′, Quintaton 8′ i Prinzipal 4′. Wsie o nazwie Prangenau są zresztą dwie — jedna na Wyżynie Gdańskiej, druga piętnaście kilometrów na północny zachód od Malborka; chodzi o tę drugą.

Wykaz duchownych pruskich pokazuje, jak tutejsza parafia powstawała: obie sąsiednie wspólnoty, w Starej Kościelnicy i w Gnojewie, uformowały się pod koniec XVI wieku, a na początku XVII stulecia okoliczne wsie porozumiały się, by wspólnie utrzymywać jednego duchownego. Miał on mieszkać w Starej Kościelnicy i odprawiać nabożeństwa na przemian tu i w Gnojewie. Umowa z 1630 roku zastrzegała przy tym, że trzy wielkie święta — Boże Narodzenie, Wielkanoc i Zielone Świątki — obchodzi się zawsze w Starej Kościelnicy. Jak podaje Abraham Hartwich, w 1633 roku dotychczasowe domy modlitwy rozebrano i pastor głosił kazania z podcieni zagród w Gnojewie i w Starej Kościelnicy; sam wykaz duchownych wspomina pod tym rokiem tylko o rozebraniu domu modlitwy w Szymankowie.

W 1637 roku gnojewianie rozebrali własną plebanię i oddali dobre drewno na plebanię w Starej Kościelnicy, dokąd pastor przeniósł się wtedy z Gnojewa.

Osobną gminę kościelną miało pod koniec XVI wieku także Gnojewo; własne gminy tworzyły ponadto Miłoradz i Szymankowo, przy których Harnoch daty nie podaje. W 1630 roku wszystkie cztery złączono w jedną parafię; wspólni duchowni mieszkali najpierw w Gnojewie, od 1637 roku w Starej Kościelnicy, a w 1870 roku siedzibę przeniesiono z powrotem do Gnojewa. Wcześniej, w latach 1615–1630, przy Münsterbergu, Miłoradzu i Mątowach urzędowało dwóch duchownych. Pod koniec XIX wieku okręg szkolny połączonej parafii obejmował Starą Kościelnicę, Gnojewo i Miłoradz i liczył 346 dusz; w 1868 roku sama parafia ewangelicka Altmünsterberg miała ich 223. Około 1860 roku parafia należała do ewangelickiej superintendentury malborskiej, liczącej 22 parafie, 26 kościołów i 23 pastorów, i obejmowała Miłoradz (Milenz), a do filialnego Gnojewa włączone było Szymankowo (Simonsdorf).

Przed połączeniem urzędowali w Starej Kościelnicy Adamus, który w 1595 roku miał odejść do Fürstenwerder, David Conrad od 1602 roku i Thomas Rosa, przybyły w 1610 i zwolniony już rok później. Według Abrahama Hartwicha (1723), za zapiskami magistra Mikołaja Richtera, zgromadzenie ewangelickie w Starej Kościelnicy istniało od 1600 do 1628 roku, a osobne zgromadzenie w Miłoradzu (Milenz) — skoro w 1610 roku wypędzono tamtejszego duchownego.

Według Hartwicha 20 grudnia 1610 roku pastor Miłoradza i Starej Kościelnicy, po niemiecku Milenz i Münsterberg, został złożony z urzędu dekretem ekonoma malborskiego. Według Hartwicha w 1616 roku powołano do Starej Kościelnicy, po niemiecku Altmünsterberg, Marcina Praetoriusa z Malborka, który służył do 1627 roku; w 1628 roku przyszedł Zachariasz Grentzelius, urzędujący do 1630 roku, a pierwszym duchownym parafii połączonej w 1630 roku był Albert Aretius z Brandenburgii, powołany po zarazie, który w 1633 roku zrezygnował i wrócił w rodzinne strony.

Według Hartwicha w 1633 roku pastorem połączonej parafii został Szymon Arlet z Oleśnicy na Śląsku, ordynowany przez duchownych gdańskich, który służył szesnaście lat, zmarł w 1649 roku i został pochowany na cmentarzu świętego Jerzego pod Malborkiem. Według Hartwicha jeszcze w 1636 roku Szymon Arlet udzielał Wieczerzy Pańskiej w Miłoradzu, ale potem już nie, a mieszkańcy Miłoradza przyłączyli się do Starej Kościelnicy.

Według Hartwicha w 1653 roku powołano Marcina Williniusa z Malborka, dawnego konrektora tamtejszej szkoły, który po dziewiętnastu latach, w 1672 roku, odszedł do Grudziądza; po nim przez trzynaście lat służył Franciszek Borski z Gdańska, zmarły 19 czerwca 1685 roku i pochowany na cmentarzu świętego Jerzego w Malborku.

Najstarsza zachowana księga kościelna połączonych parafii Starej Kościelnicy i Gnojewa, przechowywana dziś w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie, zaczyna się od zapiski pastora Franciszka Borskiego. Napisał w niej, że w 1672 roku cała gmina obu parafii powołała go na wakujące miejsce pastora, a gdy w Boże Narodzenie tego roku objął urząd, nie zastał po poprzednikach żadnego zapisu chrztów ani ślubów. Postanowił więc założyć tę księgę i notować w niej imiona ochrzczonych i poślubionych oraz wszystko, co dotyczy kościoła i jego dochodów, dla przyszłych następców. Po jego śmierci 19 czerwca 1685 roku księgę prowadził dalej jego następca, Ephraim Praetorius z Gdańska.

W latach 1685–1698 pastorem połączonej parafii był Efraim Praetorius, późniejszy autor gdańskiego spisu duchownych wydanego w 1704 roku. Według Hartwicha Mikołaj Richter przyszedł do Starej Kościelnicy 28 marca 1698 roku z Rambeltsch, gdzie był pastorem, i objął urząd w niedzielę Jubilate; gdy w 1710 roku odszedł do Tujska (Tiegenort), gmina w Starej Kościelnicy powołała Fryderyka Müllera z Lisewa Malborskiego (Liessau), a Gnojewo — Christopha Porscha. Jak podaje Abraham Hartwich (1723), w 1710 roku gminy Starej Kościelnicy i Miłoradza wybrały większością głosów na pastora Friedricha Müllera, dotychczasowego duchownego w Lisewie, po niemiecku Liessau; gdy Gnojewo i Szymankowo przyjęły innego kandydata, ojcowie kościelni z Münsterbergu sami przywieźli Müllera z Lisewa i wprowadzili go do tutejszego kościoła i plebanii, co rozdzieliło dotąd wspólną parafię.

Rękopiśmienny egzemplarz presbyterologii Efraima Praetoriusa notuje tu parafię złożoną z czterech żuławskich wsi: Münsterbergu, Gnojewa, Miłoradza i Szymankowa. Gdy odchodził jej duchowny, Richter, wspólnota rozpadła się na dwie: Miłoradz z Münsterbergiem zapragnęły osobnego duchownego, a Gnojewo z Szymankowem również. Zapis dodaje rzecz w takim spisie wyjątkową: „to zasmuciło Richtera, bo zrozumiał, że taki bolesny podział spowodował swoim odejściem. Popadł przez to w melancholię — i w niej też umarł”. Skład parafii wyklucza pomyłkę ze śląskimi Ziębicami, noszącymi tę samą nazwę niemiecką, a siedziba parafii ewangelickiej — poświadczona przez spis z 1820 roku i Słownik geograficzny jako Altmünsterberg — wskazuje na Starą, nie na Nową Kościelnicę.

Ta księga Franciszka Borskiego, prowadzona dla całej połączonej parafii, notuje rok po roku dary dla „naszego ołtarza” — zapewne w miejscu nabożeństw w Starej Kościelnicy, bo te same fundatorki, wdowa i córka Daniela Wolffa, w 1729 roku podarowały wyraźnie „naszemu kościołowi staromünsterberskiemu” kompletną księgę kościelną do użytku liturgicznego, użytą po raz pierwszy w dwudziestą szóstą niedzielę po Trójcy Świętej.

W 1718 roku George Wolff, dawny gospodarz z Miłoradza (Mielenz), ufundował nowy obraz ołtarzowy: 16 sierpnia zaczął go malować Ferdinand Mannowsky, malarz z Tczewa, a ukończył 28 września; sam obraz kosztował 150 florenów, a cały ołtarz, łącznie z pracą stolarzy i malarza, kosztował fundatora ponad 300 florenów. Pastor wygłosił kazanie na jego poświęcenie w szesnastą niedzielę po Trójcy Świętej.

W 1719 roku Peter Taler, gospodarz z Miłoradza, z żoną Anną z domu Horn podarował zasłonę przed ołtarz, malowaną krucyfiksem i trzema krzyżami, użytą po raz pierwszy w niedzielę Quinquagesimae. Na Wielkanoc 1721 roku Catharina z domu Behrentz [?], wdowa po Danielu Wolffie z Malborka, z najstarszą córką Cathariną ofiarowała na ołtarz oprawną w srebro księgę i białe nakrycie, razem wartości ponad 70 florenów.

Według Hermanna Eckerdta (1868) w 1721 roku pastor Müller ze Starej Kościelnicy, po niemiecku Altmünsterberg, udzielił ślubu pastorowi Langwaldowi z Kończewic, który nie wykupił zezwolenia u miejscowego proboszcza katolickiego; konsystorz pomezański skazał obu zaocznie, a 4 lipca ogłoszono przeciw nim klątwę we wszystkich katolickich kościołach Żuław. Według Wiśniewskiego w 1724 roku biskup ze zdumieniem odnotował, że ewangelicy w Starej Kościelnicy bez żadnego zezwolenia chrzczą i błogosławią małżeństwa w domach prywatnych; zakazał tego pod groźbą kar, ale zgodził się, by chrzcili i udzielali ślubów w kaplicy w Starej Kościelnicy albo w kościele parafialnym w Miłoradzu. Opis diecezji z 1785 roku nie podaje liczby protestantów w parafii miłoradzkiej, odnotowuje jednak, że mają oni w Starej Kościelnicy świątynię i pastora.

Wykaz duchownych ordynowanych w Gdańsku w latach 1705–1750, który podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Vorloffa (1736) i Gutta (1737).

Wizytacja katolicka z 1795 roku zastała w Starej Kościelnicy świątynię ewangelicką i duchownego. W 1820 roku urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej naliczył tu 350 mieszkańców: 137 luteranów, 163 katolików i 50 mennonitów, a przy wsi odnotował jeden kościół luterański i jeden katolicki filialny, którego kościołem macierzystym był Miłoradz; obie parafie, luterańska i katolicka, nosiły nazwę Altmünsterberg.

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom VI, 1885) Stara Kościelnica, po niemiecku Altmünsterberg, liczyła w 1868 roku 419 mieszkańców — 136 ewangelików, 230 katolików i 53 mennonitów, po części Polaków; na miejscu była parafia ewangelicka i szkoła. Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Altmünsterberg jako wieś na prawie chełmińskim z 40 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 419, w tym 136 ewangelików, 230 katolików i 53 mennonitów. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Miłoradzu; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Wieś nie była duża ani jednorodna: w 1885 roku mieszkało tu 391 osób, a spis podzielił je na cztery wyznania — 187 katolików, 157 ewangelików, 37 innych chrześcijan i 10 Żydów; ewangelicy należeli wtedy do parafii w Gnojewie, katolicy do Miłoradza. Współcześnie, w 2006 roku, wieś liczyła około 250 mieszkańców.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Hartwich, za zapiskami Mikołaja Richtera, każe zgromadzeniu ewangelickiemu w Starej Kościelnicy istnieć od 1600 roku, a wykaz duchownych notuje tu duchownego już w 1595 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Gnojewo (Gnojau) i podaje tu 135 ewangelików.

Źródła: H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 53, 166; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 77, 133, 169, 170, 238, 239; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. VI, hasło „Muensterberg”; E. Praetorius, presbyterologia z 1704 roku — egzemplarz z rękopiśmiennymi dopiskami, karta 119; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, hasła Altmünsterberg i Prangenau; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 434–435 (hasło Alt-Münsterberg und Gnojau); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Marienburg, strona 10, pozycja 8; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. V, hasło Malborski powiat, t. VI, hasło Miłoradz; ks. W. Zawadzki, „Archiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Próba analizy wstępnej”, „Studia Elbląskie” 2 (2000), s. 63; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 28, nr 6; B. Szady, „Geografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II połowie XVIII w.”, Lublin 2010 (aneks), za: L. Rhesa, „Kurzgefasste Nachrichten…”, Königsberg 1834; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 201; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 169–170, 178, 238–239; Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 420–421; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6610, „Sonstige Verzeichnisse 1630–1842” (księga kościelna parafii Altmünsterberg i Gnojau), skan 7, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6610, „Sonstige Verzeichnisse 1630–1842” (księga kościelna parafii Altmünsterberg), skany 40–42, dostęp przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 141, pozycja 6; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35; J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII–XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” 18, 2017, s. 46.