Starynia (Altenau) — miejscowość bez własnego kościoła

Starynia — do 1945 roku Altenau — jest niewielką wsią na Wielkich Żuławach Malborskich, w gminie Lichnowy. Przed 1920 rokiem należała do powiatu malborskiego (Kreis Marienburg) w rejencji gdańskiej (Regierungsbezirk Danzig), w prowincji Prusy Zachodnie (Westpreußen). Zachowała się tu zagroda numer 11 — dom podcieniowy ze stodołą — wpisana do rejestru zabytków 27 września 1991 roku pod numerem A-1355.

Źródła nie zostawiły śladu własnego kościoła ani kaplicy w Staryni. Wieś należała do parafii ewangelickiej w Lichnowach, po niemiecku Groß Lichtenau: tak podaje spis rejencji gdańskiej z 1820 roku, tak spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, tak wreszcie spis z 1 grudnia 1905 roku. Statystyka Agathona Harnocha wymienia Altenau, razem z Wappenfelde, wśród wsi tej parafii przypisanych do szkół w innych miejscowościach; parafia liczyła około 700 dusz i miała cztery cmentarze. Jej zbór uformował się już w 1602 roku, a obecny kościół w Lichnowach poświęcono w 1844 roku.

Ewangelicy byli tu zawsze mniejszością, a wieś dzieliła się między trzy wyznania. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje 56 mieszkańców: 22 luteranów, 14 katolików i 20 mennonitów. Spis z 1885 roku naliczył 96 mieszkańców: 25 ewangelików, 43 katolików i 28 innych chrześcijan — tak na Żuławach ujmowano mennonitów. W 1905 roku wieś miała już tylko 73 mieszkańców: 8 ewangelików, 45 katolików i 20 innych chrześcijan. Obecność mennonitów w Staryni poświadczają więc trzy kolejne spisy; 🟡 nieustalone pozostaje, do którego zboru należeli. Bezpośrednio przy wsi leży przysiółek Stożki, przed 1945 rokiem Klein Heubuden. Jego nazwa nawiązuje do Heubuden — dziś Stogi pod Malborkiem — jednego z większych ośrodków mennonickich w delcie Wisły.

Po 1945 roku wieś znalazła się w granicach Polski, a ludność ewangelicka i mennonicka ustąpiła.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom I, 1880) podaje dla Staryni, po niemiecku Altenau, wsi nad rzeką Świętą w pobliżu Szymankowa, 111 mieszkańców: 65 katolików, 34 mennonitów i 12 ewangelików.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Gr. Lichtenau i podaje tu 10 ewangelików.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. I, hasło „Altenowo”; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 28, nr 2; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Marienburg, s. 10, poz. 5; Gemeindelexikon für das Königreich Preußen, Heft II: Provinz Westpreußen, spis z 1 grudnia 1905 roku, Berlin 1908, s. 76–77, poz. 5; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 431, hasło „Gr. Lichtenau”; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35.