Ankamaty — cmentarz ewangelicki

Po ewangelickiej wspólnocie Ankamat został cmentarz, objęty ochroną konserwatorską. Narodowy Instytut Dziedzictwa prowadzi go w ewidencji zabytków na podstawie karty cmentarza z 1988 roku. Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Dzierzgoń umieszcza go w wykazie obiektów nieruchomych objętych ochroną konserwatorską (tabela numer 3, pozycja 9) oraz wśród obiektów proponowanych do wpisu do rejestru zabytków (tabela numer 4, pozycja 2). W rejestrze zabytków województwa pomorskiego cmentarz nie figuruje.

Bliższe datowanie jest sporne: studium wskazuje drugą połowę XIX wieku, a gminny program opieki nad zabytkami z 2009 roku i powtarzający go program powiatu sztumskiego z 2017 roku — początek XIX wieku; programy te odnotowują częściowo zachowane nagrobki i starodrzew. Według studium jest to jeden z pięciu cmentarzy ewangelickich wiejskiej części gminy, obok cmentarzy w Bągarcie, Budziszu, Tywęzach i Żuławce Sztumskiej; wszystkie są nieczynne od 1945 roku.

Ankamaty, po niemiecku Ankemitt, to wieś włościańska pod Dzierzgoniem, w dawnym powiecie sztumskim. Słownik geograficzny wywodzi jej nazwę od właściciela nazwiskiem Hanke Metin, który otrzymał ją w 1367 roku, i podaje 207 hektarów obszaru oraz 146 mieszkańców — 76 katolików i 70 ewangelików.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Ankamaty, razem z sąsiednimi dobrami, należały do Wilhelma Albrechta Schacka von Wittenau, od około 1731 roku do jego syna Wilhelma Heinricha, od 1736 roku do brata tegoż, Karla Albrechta, od 1787 roku do córki Karla Albrechta, Sophie Karoline, zamężnej hrabiny von der Goltz, od 1796 roku do jej dzieci, a od 1808 roku do hrabiego Karla Ludwiga Albrechta Alexandra von der Goltza. W wykazie wasali z 1774 roku 54-letni Karl Albrecht von Schack, generał major armii polskiej, przebywający przeważnie w Warszawie, figuruje jako właściciel tych i kilku sąsiednich dóbr.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Ankemitt jako wieś. Notował tu 14 domów mieszkalnych i 140 mieszkańców, w tym 67 ewangelików i 73 katolików. W tym samym podręczniku zapisano, że katolicy należeli do parafii Christburg, a dzieci do okręgu szkolnego Litewken. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zastał we wsi 139 osób — 76 mężczyzn i 63 kobiety — w piętnastu domach i trzydziestu gospodarstwach; ewangelików było wówczas 55, katolików 84. Agathon Harnoch wymienia Ankamaty wśród wsi parafii ewangelickiej w Dzierzgoniu przypisanych do jej szkół. Felix Hassenstein w dziejach parafii z 1892 roku wymienia w Ankamatach wiejski cmentarz ewangelicki. Chowano na nim ewangelików z Ankamat, Kuxen, Lautensee, Litefken i Polixen.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Dzierzgoń (Christburg) i podaje tu 55 ewangelików.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom I, hasło Ankamaty; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, powiat Stuhm, strona 68, pozycja 4; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, hasło Christburg, s. 507–508; studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Dzierzgoń; Program opieki nad zabytkami miasta i gminy Dzierzgoń 2010–2013; Program opieki nad zabytkami dla powiatu sztumskiego na lata 2017–2020; ewidencja zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa, karta cmentarza z 1988 roku; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 25 (s. 2), nr 1096 (s. 49); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 196–197; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68; Felix Hassenstein, „Geschichte der evangelischen Kirchengemeinde Christburg”, Christburg 1892.