Aplinki — cmentarz ewangelicki

Aplinki to kociewska osada w dolinie dolnej Wisły, dziś część sołectwa Opalenie w gminie Gniew, w powiecie tczewskim. Niemiecka nazwa osady brzmiała Applinken. Przed 1920 rokiem obszar należał do powiatu kwidzyńskiego (Kreis Marienwerder) w rejencji kwidzyńskiej, w prowincji Prusy Zachodnie. Wojewódzka ewidencja zabytków prowadzi tutejszy dawny cmentarz ewangelicki pod pierwszą pozycją wykazu dla gminy Gniew i umieszcza go na północ od Opalenia.

W czasie wizytacji 22 maja 1766 roku kanonik kruszwicki Trochowski odwiedził kościół filialny w Opaleniu. Zapisał wtedy, że w Aplinkach stoi szkoła luterańska, w której co niedzielę odprawia się nabożeństwa, a luteranów jest w tym okręgu 68 dorosłych mężczyzn, 75 kobiet i 105 dzieci. Szkołę, którą dysydenci rozebrali i przenieśli do Aplinek, wizytator kazał odbudować na dawnym miejscu, znaczonym jeszcze gruzem, i surowo zakazał zgromadzeń przy niej ze śpiewem.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej prowadzi pod nazwą Applinken dwa osobne hasła: Groß Applinken (wieś) — 13 domów mieszkalnych i 99 mieszkańców, w tym 56 ewangelików i 43 katolików, oraz Klein Applinken (wieś) — pięć domów mieszkalnych i 30 mieszkańców, w tym pięciu ewangelików i 25 katolików. W obu miejscowościach ewangelicy należeli do parafii w Gniewie; katolicy — do parafii w Piasecznie; dzieci należały do okręgu szkolnego w Opaleniu. Słownik geograficzny notuje miejscową formę Opaleńki i rozróżnia dwie osady: Wielkie Aplinki, wieś włościańską o powierzchni 264 hektarów, ze 107 mieszkańcami, w połowie ewangelikami, oraz Małe Aplinki — o powierzchni 46 hektarów, z 32 mieszkańcami, przeważnie katolikami.

Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku ujmował obie osobno: Groß Applinken miało 130 mieszkańców, wśród nich 53 ewangelików i 77 katolików, Klein Applinken — 42 mieszkańców, 11 ewangelików i 31 katolików. Ewangelicy z obu osad należeli do parafii ewangelickiej w Gniewie (Mewe), katolicy do parafii w Piasecznie (Pehsken). W spisie z 1 grudnia 1910 roku obie tworzą jedną gminę wiejską Applinken: 181 mieszkańców, z czego 62 osoby podały niemiecki jako język ojczysty — 45 ewangelików, 11 katolików i sześć osób innego wyznania — a 119 osób polski. W źródłach nie znaleziono, przy której z dwóch osad leży cmentarz.

Najbliższym ośrodkiem jest Opalenie (po niemiecku Münsterwalde) z kościołem świętych Piotra i Pawła — w dziewiętnastym wieku filialnym, podległym parafii w Piasecznie. W Opaleniu stał też kościół ewangelicki z 1900 roku, po 1945 roku zamieniony na salę gimnastyczną. Samą parafię ewangelicką w Opaleniu utworzono niedługo wcześniej: berlińska „Tägliche Rundschau” doniosła 18 grudnia 1898 roku, że z ewangelików z Wessel, należących dotąd do parafii w Nowem (diecezja Schwetz), oraz z majątku Opalenie, z Eichwalde, Jaźwisk, Fielitz i Aplinek, przypisanych dotąd do Gniewu, powstała nowa parafia Opalenie. Ośrodkiem większym był Gniew, gdzie spis z 1 grudnia 1885 roku zastał 4501 mieszkańców: 1754 ewangelików, 2549 katolików, czterech innych chrześcijan i 194 Żydów.

Tamtejszy kościół ewangelicki według projektu Karla Friedricha Schinkla, wzniesiony w latach 1818–1823, rozebrano w latach 1955–1957.

Karta cmentarza z 30 września 1985 roku opisuje go słowami: „Cmentarz zdewastowany, zaśmiecony, po obrzeżach porośnięty krzakami — samosiejkami”. Teren leżał około trzystu metrów od szosy do Tymawy, przy polnej drodze, a ogrodzenie stanowiły wtedy jedynie drut kolczasty i drewniane słupki. Zachowało się trzydzieści jeden mogił, tylko jeden wolnostojący pomnik, przesunięty ze swojego miejsca, oraz dziewięć lip, kasztanowiec i klon; najstarszy czytelny nagrobek nosił datę 8 stycznia 1829 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Opalenie (Münsterwalde) i podaje tu 41 ewangelików.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); wojewódzka ewidencja zabytków, powiat tczewski, gmina Gniew, pozycja 1; Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. I i VII, Warszawa 1880–1902; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienwerder, s. 76–77, pozycje 25 i 51 oraz s. 74–75, pozycja 3; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, spis z 1 grudnia 1910 roku, zeszyt III: rejencja kwidzyńska, s. 40, pozycja 5; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 388; karta cmentarza w Aplinkach, oprac. A. Haase, A. Haase, Gdańsk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 98–99; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70; „Tägliche Rundschau” (Berlin), 18 grudnia 1898 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).