Dworek — dawny kościół ewangelicki (nieistniejący)

Dworek — do 1945 roku Baarenhof — leży w gminie Stegna. Wieś-majątek założył w 1590 roku Simon Bahr, dzierżawca sąsiedniej Niedźwiedzicy, i od niego pochodzi nazwa: Bahren-hof, „dwór Bahra”. Do 1920 roku wieś należała do powiatu malborskiego w Prusach Zachodnich, w latach 1920–1939 do Wolnego Miasta Gdańska, a w latach 1939–1945 do okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie.

Zanim stanął tu kościół, modlono się w spichlerzu. Bernhard Schmid zapisał, że już w 1578 roku nabożeństwa odprawiano w sali urządzonej w spichlerzu dworskim — stąd nazwa Hofkirche, „kościół dworski”. Pod salą były piwnice na piwo i wino, nad nią zsypy zboża dzierżawcy. Według kroniki Harnocha z 1890 roku parafię w Dworku nazywano z początku od sąsiedniej Niedźwiedzicy (Bärwalde); spichlerz na kościół urządził w XVI wieku jeden z właścicieli dworku — Reinhold Krosau albo Simon — a pierwszym duchownym był tu od 1578 roku Lucas Ebenberg z Saksonii.

Według Abrahama Hartwicha (1723) w 1594 roku Joachim Pollio został pastorem w Dworku, po niemiecku Bahrenhof, do którego należały Niedźwiedzica (Bärwalde) i Nowa Kościelnica (Neumünsterberg); po nim od 1610 roku służył Jan Augustinus, który w 1615 roku miał odejść do Kraśniewa (Schönau), następnie Jan Clausewitz, od 1628 do 1649 roku Dawid Müller, a 2 lipca 1649 roku ordynowano w Gdańsku Krzysztofa Siegfrieda. Ciężkie chwile przyszły po przerwaniu wału pod Ostaszewem w 1674 roku: parafianie rozproszyli się, pastor Jan Holzmüller nie miał z czego żyć i odszedł do Gdańska, a parafia do 1681 roku pozostawała spustoszona i bez duchownego.

Według Hartwicha po latach spustoszenia w 1681 roku powołano do Dworka Daniela Rosenberga z Zinten, ordynowanego w Zalewie, zmarłego tu w 1694 roku; 2 maja 1694 roku przyszedł z Pręgowa Żuławskiego Michał Reimann z Welawy, który zmarł 6 marca 1712 roku — jego następcą został sam Hartwich. Kielich ufundował kościołowi w 1711 roku Peter Renner. W 1712 roku pułkownik Andrzej Jaski, właściciel dóbr, sam wybrał na pastora Abrahama Hartwicha z Lipinki — autora dziejów trzech Żuław; z tego dzieła pochodzi wiele wiadomości o tutejszych parafiach. Abraham Hartwich, pastor w Dworku w latach 1712–1720, urodził się w 1663 roku w Königsbergu w Prusach i zmarł w 1720 roku w Dworku, po niemiecku Baarenhof.

Mieszkali tu w większości ewangelicy, z mennonicką mniejszością. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje w Dworku 93 mieszkańców w ośmiu domach: 55 luteranów, 22 katolików i 16 mennonitów — tych ostatnich z rodzin Bestvader, Nickel i Peters. Wieś miała wtedy kościół luterański i własną parafię luterańską w superintendenturze nowostawskiej (Neuteich), a katolicy należeli do filialnego kościoła w Niedźwiedzicy (Bärwalde). Sześćdziesiąt pięć lat później, w spisie z 1 grudnia 1885 roku, mieszkańców było już 280: 179 ewangelików, 53 osoby innych wyznań chrześcijańskich i 48 katolików; przynależność parafialna nie zmieniła się.

Szkieletowy kościół ewangelicki wzniesiono w 1831 roku, według projektu z 1829 roku. Schmid wymienia go wśród najlepszych ewangelickich kościołów szachulcowych, jakie powstały w XIX wieku, i pisze, że ich projekty zdradzają wpływ architektów miejskich, a projekt dla Dworka „został przez Schinkla zrewidowany”. Piotr Birecki pisze, że kościół zaprojektował w 1829 roku Schinkel; realizację datuje na 1831 rok, a dzwonnicę na 1900.

Według Schmida dawny kościół dworski stał, jak pokazują mapy Schröttera i Koppina, na północ od działki plebańskiej; nowy kościół wzniesiono w 1831 roku na zachód od plebanii, a jego rysunki projektowe z 1829 roku znajdowały się w Muzeum Schinkla w Berlinie. Budynek mierzył 12,0 na 19,0 metra, miał ściany szachulcowe wypełnione cegłą i empory biegnące dookoła, wsparte na ciężkich drewnianych słupach. Do wyposażenia należał dzban na wino z herbem Köhn von Jaski, wykonany w Gdańsku przez Johanna Jödego, czynnego w latach 1707–1743. Harnoch datuje obecny szachulcowy kościół na 1831 rok i podaje, że stał pod patronatem właścicieli chełmińskich, nie miał wieży ani dzwonów, ołtarz i ambona tworzyły jedną całość, a organy z 1853 roku miały dwa manuały, pedał i 17 głosów.

Pastor Heinel ze Świerków pisał w 1832 roku, że poza Lubieszewem zbudowano w ostatnich latach na Żuławach nowe kościoły ewangelickie w Dworku i w Nowym Dworze Gdańskim i że oba zawdzięczają powstanie głównie wsparciu króla.

Około 1860 roku parafia należała do ewangelickiej superintendentury malborskiej, liczącej 22 parafie, 26 kościołów i 23 pastorów. Do parafii należały filialne Żuławki, Niedźwiedzica (Bärwalde) i Nowa Kościelnica (Neumünsterberg). Gościnnie, bez formalnego włączenia, korzystały z niej także Stawidła (Neuteicherwalde), Zadwórze (Vierzehnhuben), Voigtei i Vorwerk. Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom V, 1884) parafia ewangelicka w Dworku, po niemiecku Baarenhof, liczyła w 1868 roku 1722 dusze.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Baarenhof dziewięć budynków mieszkalnych i 69 mieszkańców, w tym 35 ewangelików, czterech katolików i 30 mennonitów. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Żuławkach; dzieci należały do okręgu szkolnego w Bärwalde.

Statystyka Agathona Harnocha z 1890 roku wymienia ją już jako wspólną parafię „Barenhof und Fürstenwerder”: kościół ryglowy, organy o 17 głosach, 1375 dusz, a w roku sprawozdawczym 63 chrzty, 18 ślubów, 1436 komunikantów i 37 pogrzebów. Cmentarze parafialne były dwa — w Dworku i w Żuławkach.

W lipcu 1886 roku konsystorz ogłosił w „Amtliche Mittheilungen” (nr 11, s. 84), że probostwo Dworek i Żuławki (Barenhof und Fürstenwerder), pod patronatem prywatnym, zwolni się 1 października 1886 roku, gdy pastor Fabricius przejdzie w stan spoczynku. Dworek dawał około 2167 marek oprócz mieszkania, z czego do końca września 1894 roku trzeba było odprowadzać 581 marek rocznie do funduszu emerytalnego, a Żuławki około 989 marek, z czego 268 marek rocznie; Dworek liczył około 1264 dusz i miał cztery szkoły z pięcioma nauczycielami, Żuławki około 395 dusz, jedną szkołę i jednego nauczyciela. Proboszcza obsadzali gospodarze uprawnieni do patronatu.

Dzwony kościoła odlano w 1900 roku; wisiały w niskiej dzwonnicy. Plebanię z 1800 roku, zbudowaną w konstrukcji sumikowo-łątkowej, rozebrano w 1908 roku. Na nowej plebanii umieszczono tablicę pamiątkową poświęconą Abrahamowi Hartwichowi, autorowi opisu trzech Żuław.

Z tutejszej parafii ewangelickiej — w źródłach niemieckich „Baarenhof” — zachowały się księgi metrykalne z lat 1721–1920. Figurują one w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.

Jacob Niesz, królewski sołtys i gospodarz w Neumünsterberg, był członkiem zarządu (Kirchenvorsteher) gminy ewangelickiej w Dworku — tak głosi napis na jego steli nagrobnej. Po 1945 roku kościół rozebrano. Na części dawnego cmentarza ewangelickiego stanął zajazd, a z całego założenia ocalały tylko fragmenty zieleni obwiedni. Krajobraz wsi niemal zatarła przecinająca ją droga krajowa numer 7, czyli trasa E77.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Schmid i Harnoch datują nabożeństwa w spichlerzu na 1578 rok, a założenie wsi przez Bahra przypada na 1590 rok.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 160 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 1074 dusze.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Johann Augustinus (1610), Johann Clausewitz (1615), Christoph Siegfried (1649), Daniel Rosenberg (1681), Abraham Hartwich (1712), Samuel Gottlieb Oloff (1737), Ernst Wilhelm Wahl (1818), Simon Lebrecht Brambach (1823), Johann Christian Eduard Fabricius (1848), Paul Richard Stellmacher (1887–1898), Albert Richard Krüger (1888), Bernhard Louis Konstantin Meyer (1899–1906), Carl Ludwig Jeroschewitz (1906), Horst Hundertmark (1935).

Źródła: A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 254; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. V, hasło „Malbork”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 427–428; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. XLVIII–XLIX, 14, 15, 16, 31; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Marienburg, s. 10–11, poz. 13; Bernhard Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, I, Danzig 1919; Viktor Zirkwitz, „Die bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig”, rozprawa doktorska Politechniki Gdańskiej 1933, druk Danzig 1940; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 88; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 28, nr 11; ks. W. Zawadzki, „Archiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Próba analizy wstępnej”, „Studia Elbląskie” 2 (2000), s. 64; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 254–256, 496–497; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 141, pozycja 11; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 23; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 49, 211, 299; t. 2, s. 464; t. 3, s. 723, 850, 873, 1002; t. 4, s. 1177; t. 5, s. 1301, 1510; t. 6, s. 1699, 1760; t. 7, s. 1905; „Amtliche Mittheilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1886, nr 11, s. 84 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); Heinel, „Einige Nachrichten über das große Marienburger Werder, besonders in kirchlicher Hinsicht”, „Preußische Provinzial-Blätter” 8, Königsberg 1832, s. 209–229, 317–330 (Internet Archive).