Babi Dół — cmentarz ewangelicki

Babi Dół, po niemiecku Babenthal, to niewielka osada w gminie Żukowo, w powiecie kartuskim — dawniej posiadłość norbertanek żukowskich, z leśnictwem i cegielnią. Słownik geograficzny podaje, że wieś założono w 1821 roku, a wieś, leśnictwo i cegielnię opisuje razem jako dawną posiadłość klasztoru norbertanek w Żukowie, „niedaleko Żukowa i Stęgwałdu”. Administracyjnie Babi Dół należał do obrębu Glincz, po niemiecku Glintsch, w powiecie kartuskim (Kreis Karthaus) w rejencji gdańskiej Prus Zachodnich; po 1920 roku znalazł się w granicach Polski, a w latach 1939–1945 znów w granicach Rzeszy. W tym czasie, od 1 kwietnia 1940 roku, Babi Dół należał do nowo utworzonego obwodu urzędowego Żukowo (Amtsbezirk Zuckau). Własnego kościoła ani kaplicy ewangelickiej w Babim Dole w źródłach nie znaleziono.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Babi Dół jako karczmę, dawniej należącą do dóbr klasztoru norbertanek w Żukowie, od 1814 roku nadaną w dzierżawę wieczystą; obejmowała wtedy jedno gospodarstwo chłopskie i trzy zagrody chałupnicze. Notował tu dziesięć budynków mieszkalnych i 103 mieszkańców, w tym 89 ewangelików i 14 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Przyjaźni; katolicy — do parafii w Żukowie; dzieci należały do okręgu szkolnego w Borczu. Podręcznik wymieniał tu też królewską leśniczówkę.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazał w leśnym obwodzie dworskim Babenthal 84 mieszkańców — 48 ewangelików i 36 katolików — w dziesięciu budynkach mieszkalnych. W spisie z 1885 roku jednostkę tę stanowiła jedna osada, zapisana jako karczma Babenthal (powiat kartuski, strona 54, pozycja 138). W tym samym wierszu spisu ewangelików przypisano do parafii w Przyjaźni (po niemiecku Rheinfeld), a katolików do parafii w Żukowie. Tak samo notuje to spis z 1 grudnia 1910 roku, który wymienia „Babenthal, Krug, Forstgutsbezirk” przy parafii ewangelickiej w Przyjaźni. Parafii w Kartuzach — gdzie kościół ewangelicki wzniesiono w latach 1885–1887, a dziś jest to świątynia rzymskokatolicka pod wezwaniem świętego Kazimierza — źródła z Babim Dołem nie wiążą.

W parafii w Przyjaźni jeden z dwóch dzwonów nosił datę 1605, ambona — 1611, a pierwszym znanym duchownym był od 1610 roku Johann Helwig. Agathon Harnoch, opisując parafię w Przyjaźni w 1890 roku, liczył w niej około 2600 dusz i wymieniał siedem cmentarzy ewangelickich, w tym Babenthal. Nazwa powtarza się w powiecie kartuskim: skorowidz spisu z 1885 roku wymienia tam trzy Babenthale — karczmę i obwód leśny pod Żukowem (pozycja 138), osadę Wielkiego Tuchomia w parafii sulęczyńskiej (pozycja 155) i cegielnię w nadleśnictwie Stęgwałd (pozycja 188). Harnoch nie podaje, o który z nich chodzi w jego wykazie cmentarzy; cmentarz w obrębie Glincz notuje gminna ewidencja zabytków Żukowa.

Karta cmentarza z 30 października 1985 roku ocenia jego stan jako „Średni. Stosunkowo dużo zachowanych grobów ale bez tabliczek, część z nich kultywowana”. Cmentarz leżał przy szosie z Żukowa do Egiertowa, po jej południowo-wschodniej stronie, i zajmował cztery ary; naliczono wtedy dwadzieścia trzy mogiły i jeden nagrobek wolnostojący, a najstarszy czytelny nagrobek pochodził z 1875 roku. Ogrodzenia nie było, zachowały się fragmenty świerkowego szpaleru wokół granic, dwie lipy i dwie tuje.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom I, hasło „Babidół”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku), Kreis Karthaus, strony 54–55, pozycja 138; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Karthaus, pozycja 127; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, hasło Rheinfeld; wykaz obiektów gminnej ewidencji zabytków gminy Żukowo; karta cmentarza w Babim Dole, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gdańsk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 96, pozycja 7.