Bądze — cmentarz ewangelicki

Bądze, po niemiecku Bensee, leży na Powiślu. W powiecie sztumskim wieś należy do gminy Stary Dzierzgoń. Przed 1945 rokiem wieś należała do powiatu morąskiego w rejencji królewieckiej, w prowincji Prusy Wschodnie; własnego kościoła nie miała. Wzmiankowano ją w 1294 roku, w Puszczy Pruskiej. W źródłach niemieckich jezioro, nad którym leży, zapisywano jako Bansee.

Cmentarz opisuje wojewódzka ewidencja zabytków: leży po południowej stronie brukowanej drogi z Bądzy do Jerzwałdu. W tej ewidencji cmentarz zajmuje 10 arów i pochodzi z drugiej połowy XIX wieku. Po 1945 roku ludność niemiecka uciekła bądź została wysiedlona, a cmentarz opuszczono. Gminny program opieki nad zabytkami gminy Stary Dzierzgoń na lata 2012–2015 umieszcza go w gminnej ewidencji zabytków. W programie nazwano go cmentarzem ewangelickim. W tym programie podano powierzchnię cmentarza, 0,10 ha, i datowanie na 2 połowę XIX wieku.

Karta cmentarza z października 1990 roku ocenia go słowami: „nagrobki w większości zniszczona; drzewostan zachowany w ok. 70 %. Stan zły.”. Zachowało się wtedy około 16 nagrobków wolnostojących, a mogiły były nieczytelne. Z końca XIX wieku pochodził najstarszy nagrobek, który się wtedy zachował na cmentarzu. Cmentarz nie miał ogrodzenia, a z obwiedniowych obsadzeń pozostały trzy klony w stanie zadowalającym. W stanie złym były pojedyncza lipa, trzy żywotniki i kilkadziesiąt świerków.

Almanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku zalicza tę miejscowość do parafii Stary Dzierzgoń (Alt Christburg), liczącej 1990 dusz.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); wojewódzka ewidencja zabytków województwa pomorskiego, wykaz dla gminy Stary Dzierzgoń, pozycja 13; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Stary Dzierzgoń na lata 2012–2015 (uchwała nr VII/68/12 z 29 grudnia 2012 roku); karta cmentarza w Bądzach, oprac. J. Gzowski, 1990 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 30.