Bągart — cmentarz ewangelicki

Bągart, po niemiecku Baumgarth, to wieś w dawnym powiecie sztumskim, dziś w gminie Dzierzgoń. Bernhard Schmid zalicza go do wsi przylegających do żuławskiej niziny — obok Lichtfelde, Pozylii i Losendorfu — w których żywioł niemiecki utrzymał przewagę także wtedy, gdy na wsiach wyżynnych rosła liczba ludności polskiej. Cmentarz ewangelicki z początku XIX wieku wpisano do rejestru zabytków decyzją z 17 sierpnia 1988 roku pod numerem 1247, dawniej 100/88 w rejestrze województwa elbląskiego. Studium uwarunkowań gminy Dzierzgoń wymienia go jako jeden z pięciu cmentarzy ewangelickich na terenie gminy. Nieczynny od 1945 roku. Felix Hassenstein w dziejach parafii z 1892 roku wymienia w Bągarcie wiejski cmentarz ewangelicki.

Ewangelicy chodzili do kościoła w Dzierzgoniu; przy tamtejszym zborze, liczącym 4240 dusz, Agathon Harnoch wymienia Bągart wśród miejscowości szkolnych. Już w 1647 roku, według katolickiego protokołu wizytacyjnego, który omówił Jan Wiśniewski, mieszkający w Bągarcie osadnicy, nazwani w protokole Holendrami, nie mieli na miejscu domu modlitwy ani duchownego i przyjmowali sakramenty w Dzierzgoniu.

Według wykazu Maxa Bära ewangelickie księgi metrykalne Dzierzgonia obejmują chrzty od 1669 roku i śluby od 1671 roku. Katolicy mieli świątynię na miejscu: kościół pod wezwaniem świętego Jana Chrzciciela i świętego Michała, piętnastowieczny, wpisany do rejestru zabytków pod numerem A-325 decyzją z 10 września 1962 roku. Harnoch odnotowuje przy zborze dzierzgońskim dwa sąsiadujące kościoły katolickie — w Dzierzgoniu i w Bągarcie — obejmujące razem około 3900 wiernych. Wspólne katolickie księgi metrykalne obu miejscowości prowadzono od 1714 roku.

Według urzędowego podręcznika rejencji kwidzyńskiej z 1868 roku ewangelicy należeli do parafii Christburg; katolicy — do miejscowej parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny. Dla 1868 roku Słownik geograficzny podaje 1143 mieszkańców, w tym 822 ewangelików i 306 katolików, przy 205 budynkach, z których 98 było domami mieszkalnymi; obszar wsi określa na 6646 mórg i 34 pręty, a szkołę wskazuje na miejscu. Okręg tutejszego urzędu stanu cywilnego liczył w 1880 roku 1646 dusz.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazał we wsi 1068 mieszkańców — 525 mężczyzn i 543 kobiety — w 102 domach i 225 gospodarstwach domowych; ewangelików było 782, katolików 284, a dwie osoby należały do innych Kościołów chrześcijańskich.

W opracowaniu z 1916 roku landrat sztumski Walter von Auwers wymienia Bągart — obok Mikołajek i Benowa — wśród wsi, w których zbudowano ewangelickie kościoły filialne, i po tych budowach, a także po odbudowie dwóch katolickich kościołów filialnych, uznaje opiekę duszpasterską w powiecie za zadowalającą; księga pamiątkowa powiatu z 1975 roku notuje wśród kościołów ewangelickich istniejących w 1945 roku „Christburg (mit Baumgarth)”, czyli Dzierzgoń z Bągartem. Karta cmentarza z lutego 1984 roku ocenia stan cmentarza słowami: „duża ilość obiektów zachowana lecz w stanie zdewastowania- nagrobki porozbijane i przewrócone”.

Cmentarz leżał wtedy przy bocznej drodze na południowo-zachodnim skraju wsi, otoczony parowami, i nie miał ani muru, ani bramy; najstarszym zachowanym nagrobkiem był piaskowcowy postument z wazą rodziny Krause z 1829 roku, a na terenie rosło pięćdziesiąt osiem lip, w znacznej części chorych.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Spis z 1885 roku traktuje Bągart jako siedzibę parafii katolickiej, a Słownik geograficzny nazywa tutejszą świątynię kościołem filialnym należącym do Dzierzgonia. Kronika Piepkorna, streszczając Auwersa, mówi o zbudowanych filiach w Mikołajkach i Bągarcie, ale w innym miejscu podaje, że pastor Felix Hassenstein zebrał 30 000 marek na kaplicę w Bągarcie, a zbiórkę zniweczyła inflacja. W kronice miasta z 1920 roku Hassenstein wyjaśnia, że grunt pod kaplicę w Bągarcie był darem, ale wniosek o wpisanie go do księgi gruntowej na rzecz gminy kościelnej udaremnili później miejscy członkowie władz parafii; z powodu tego oporu plany kaplicy można było przedstawić dopiero w 1914 roku, a przewrót, który nastąpił w międzyczasie, uniemożliwił na razie ich wykonanie.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Dzierzgoń (Christburg) i podaje tu 790 ewangelików.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, powiat Stuhm, strona 68, pozycja 6; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom VI, hasło Bągart (Namirowo, dziś Mały Bągart), człon 2; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, hasło Christburg, s. 507–508; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, pozycje 154 i 533; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Stuhm”, Danzig 1909; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Dzierzgoń; „Der Kreis Stuhm. Ein westpreußisches Heimatbuch”, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975, s. 154, 300; O. Piepkorn, „Die Heimatchronik der westpreußischen Stadt Christburg und des Landes am Sorgefluß”, Detmold 1961, s. 164, 167; karta cmentarza w Bągarcie, oprac. J. Gzowski, 1984 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 196–197; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68; Felix Hassenstein, „Geschichte der evangelischen Kirchengemeinde zu Christburg”, Christburg 1892, s. 52; J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII–XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” XVIII, 2017, s. 68; Felix Hassenstein, „Chronik der Stadt Christburg”, Christburg 1920, s. 24.