Bąkowo — cmentarz ewangelicki

Własny cmentarz w Bąkowie założono przypuszczalnie w drugiej połowie dziewiętnastego wieku; po 1945 roku stał się nieczynny. Leży około 150 metrów na południowy wschód od szosy Gdańsk–Lublewo, na tyłach dawnego folwarku, później państwowego gospodarstwa rolnego, na małym wzniesieniu opadającym ku południowi; od północnego wschodu przylega do drogi gruntowej. Zajmuje 0,25 hektara, a jego rzut jest nieregularny, zbliżony do prostokąta.

Około osiemnastu dóbr szlacheckich Wyżyny Gdańskiej — a wśród nich Bąkowo i przynależne do niego Golmkowo — było wedle przywilejów krzyżackich zobowiązanych do dziesięciny na rzecz katolickiego kościoła w Świętym Wojciechu. Wkrótce po 1525 roku luteranizm zaczął się przyjmować także na wsi pod Gdańskiem. W tym czasie właściciele odmówili i dziesięciny, i udziału w kosztach budowy kościoła oraz szkoły. Dekrety królewskie z 1609 i 1640 roku obowiązek potwierdziły.

W 1643 roku bracia von Jatzkow, właściciele dóbr Nexin, odmówili ponownie, ponieważ byli protestantami. Pozwał ich proboszcz ze Świętego Wojciecha, Jacobus Weidmann. W 1648 roku Trybunał Koronny w Piotrkowie rozstrzygnął przeciwko nim i tym samym przeciwko wszystkim luterańskim dziedzicom dóbr wcielonych do Świętego Wojciecha. Zniesiono ten ciężar w dziewiętnastym wieku.

Kościół w Lublewie, do którego chodzili bąkowscy ewangelicy, stał wedle przywileju z 1349 roku. Ostatniego proboszcza katolickiego, Valentinusa Leopolitę, wzmiankowano w 1557 roku, a w 1562 roku świątynia stała się luterańska; od tego roku nazwiska tamtejszych duchownych są znane w nieprzerwanym ciągu. Pierwszym pastorem ewangelickim był Jacobus Hamm, w urzędzie do 1599 roku. Joachim Pensky, pastor w latach 1613–1619, poróżnił się z rodem von Jatzkow, panami na Sulminie i Bąkowie.

Według książki Johna Muhla w 1618 roku przyszli oni do wsi z parobkami i z bronią palną, żeby go pojmać i zabić; artykuł Muhla z 1936 roku pokazuje, że są to słowa samego pastora w sporze z tym rodem. Kościół spłonął 3 lipca 1683 roku razem z plebanią, szkołą i trzynastoma gospodarstwami — zginęło czworo dzieci — a nowy poświęcono rok później.

W wykazie wasali z lat 1774–1775 Bąkowo figuruje wśród dóbr 60-letniego Eduarda Friedricha von Conradiego, burmistrza Gdańska — obok Jankowa, Otomina i Sulmina. Według pruskich ksiąg hipotecznych te tak zwane dobra bąkowskie należały wcześniej do Adelgundy von Schwarzwald z domu von Coelmer, od 1761 roku do jej córki Anny Elisabeth von Conradi, po jej śmierci do syna Karla Friedricha von Conradiego — częściowo w spadku, częściowo na mocy umowy kupna z 1787 roku — a od 1798, ściślej 1799 roku, do fundacji: Prowincjonalnego Instytutu Szkolnego i Wychowawczego imienia von Conradiego.

Bąkowo, po niemiecku Bankau, w gminie Kolbudy, miało ludność mieszaną wyznaniowo: katolików i ewangelików. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 188 mieszkańców: 90 luteranów i 98 katolików, przy czym w rubryce parafii luterańskiej zapisano, że wieś nie była wcielona do żadnej parafii. Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Bankau jako majątek szlachecki z 15 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 232, w tym 93 ewangelików i 139 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Juszkowie; katolicy — do parafii w Pręgowie Dolnym; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał tu 218 mieszkańców, w tym 156 katolików i 62 ewangelików. Ewangelicy należeli wówczas do parafii w Loblau, dzisiejszym Lublewie Gdańskim. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykazał 235 mieszkańców, z czego 202 mówiło po niemiecku, a w tej grupie było po 101 ewangelików i katolików.

Gdy w 1986 roku sporządzano kartę konserwatorską, granice cmentarza były czytelne, układ grobów — nie; zachowało się dziesięć mogił ziemnych i umocnionych, bez czytelnych dat, w złym stanie. Nie stwierdzono wtedy ogrodzenia murowanego, bramy, kaplicy ani nagrobków wolno stojących. Karta wymienia trzynaście dębów, dziewięć grabów i pięć klonów oraz szpalery wiązów i grabów wzdłuż granic. W części południowo-zachodniej dwa dęby, o średnicy 140 i 150 centymetrów, mają status pomników przyrody. Konserwator odnotował zagrożenie całkowitym zatarciem śladów nekropolii. Obiekt figuruje w ewidencji zabytków, do rejestru nie jest wpisany.

W październiku 2026 roku cmentarz był zarośnięty trawą, ale wciąż czytelny na zadrzewionym wzniesieniu. Zachowały się rzędy betonowych słupków z otworami, w jednym z nich tkwi metalowy pręt; to pozostałości niskiego betonowego ogrodzenia. Leży tu także kamień bez napisów, na którym ktoś postawił znicz, i ułamek drugiego kamienia. Na wzniesienie prowadzą betonowe schody. Nadal rosną stare dęby, jeden z nich obumarły, a w sąsiedztwie wyrosło nowe osiedle domów. Mieszkaniec, który od 65 lat mieszka obok cmentarza, opowiadał, że był on niegdyś duży i że nikt niczego z niego nie kradł.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Lublewo Gdańskie (Löblau) i podaje tu 101 ewangelików w obszarze dworskim (razem z przyległymi osadami).

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); J. Muhl, „Geschichte der Dörfer auf der Danziger Höhe”, Danzig 1938, s. 29–30 i 108; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 192–193, nr 5; oględziny terenowe, fotografie i relacja mieszkańca zebrane podczas wizyty autora atlasu, 8 października 2026 roku; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 771 (s. 30), nr 1392 (s. 136); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 35, pozycja 11; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 20.