Bałdowo — cmentarz ewangelicki

Bałdowo (po niemiecku Baldau) leży tuż pod Tczewem, w gminie Tczew. Dawny cmentarz ewangelicki należał do parafii ewangelickiej w Tczewie: Agathon Harnoch, opisując tę parafię, wymienia dwa jej cmentarze — w Tczewie i w Bałdowie. W opracowaniu cmentarzy dawnego Tczewa bałdowski cmentarz ewangelicki występuje obok katolickiego i cholerycznego. Cmentarz żydowski przy ulicy Bałdowskiej to osobny obiekt, niezwiązany z tym cmentarzem.

Sambor II zamierzał sprowadzić do Tczewa cysterki z Chełmna i w 1275 roku zapisał im dwie bogate wsie, Knibawę i Bałdowo, obiecując postarać się o dwie następne, każdą liczącą co najmniej czterdzieści włók. W tym samym nadaniu oddał zakonnicom także patronat i dochody parafialnego kościoła Świętego Krzyża. Zamiar upadł wskutek zmian politycznych, a Mściwój II urzeczywistnił go inaczej, fundując w 1289 roku klasztor dominikanów.

Wizytacja biskupa Hieronima Rozrażewskiego z około 1583 roku opisuje Bałdowo jako wieś szlachecką z dwoma dworami. Pierwszy, pana Pierschy, dawał proboszczowi dwa korce żyta. Drugi należał do pana Kithy, którego wizytator nazywa heretykiem — i ten nie dawał nic. W tej wizytacji zapisano we wsi trzech poddanych gospodarujących na dwunastu łanach. Poddani, jak zapisano, również byli heretykami; wyjątek stanowili ogrodnicy, czyli najubożsi mieszkańcy wsi. Kodeks pelpliński na karcie dwudziestej ósmej zapisuje: „kmiecie heretycy, ogrodnicy prawie wszyscy katolicy”. Wizytator posługuje się przy tym słowem „heretycy” i wyznania nie precyzuje; innego określenia ich wyznania nie znaleziono w źródłach.

Według pruskich ksiąg hipotecznych hrabia Paweł Dąmbski (Lubraniec-Dąmbski) kupił jedną część Bałdowa w 1732 roku od Adama Kanden-Trzcińskiego, razem z Kniebau, a dwie pozostałe w 1737 roku od Marianny Gralewskiej z Kawęczyńskich i od Jana Pawłowskiego jako ojca Anny Pawłowskiej; w 1777 roku majątek nabył król.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku, który Bałdowo liczy — podobnie jak Słownik geograficzny — do powiatu starogardzkiego, notuje tu 194 mieszkańców: 82 luteranów i 112 katolików. Parafię luterańską i katolicką wskazuje w Tczewie (Dirschau). Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Baldau jako królewską wieś chłopską z jedną zagrodą chałupniczą i 24 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 314, w tym 88 ewangelików i 226 katolików. Ewangelicy i katolicy należeli do parafii w Tczewie; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Słownik geograficzny notuje wieś w ówczesnym powiecie starogardzkim, niedaleko Tczewa. W wykazie gmin sporządzonym na podstawie spisu z 1 grudnia 1885 roku Bałdowo figuruje w powiecie tczewskim, jako pierwsza z jego gmin wiejskich (strona 26, pozycja 2): 556 hektarów, 297 mieszkańców, wśród nich 64 ewangelików i 233 katolików; obie parafie wykaz wskazuje nadal w Tczewie. Wykaz, wydany w listopadzie 1887 roku, uwzględnia nowy podział: powiat tczewski utworzono 1 października 1887 roku, z części powiatu starogardzkiego i powiatu ziemskiego gdańskiego.

W 1891 roku Bałdowo (198 hektarów) należało do Juliusa von Zydowitza, a w 1903 roku do Juliusa Kreickego. Później wieś rozpadła się na pięć gospodarstw; w 1928 roku największe, 188 hektarów, miał Maks Ziehm, którego 125 hektarów wpisano w 1937 roku do wykazu przymusowego wykupu i do 1938 roku przymusowo wykupiono.

Karta cmentarza z 15 listopada 1984 roku ocenia go słowami: „Zachowany pierwotny kształt cmentarza, część drzewostanu oraz jeden nagrobek zniszczony bez tablicy nagrobnej /brak epitafium/”. Cmentarz o powierzchni czterech arów leżał wtedy na tyłach domów mieszkalnych, około trzydziestu metrów od drogi z Tczewa do Gorzędzieja, a do jego granic prowadził szpaler topoli; ogrodzeniem była siatka z drutu, rosło tam dziesięć lip i jeden jesion, nie zachował się żaden nagrobek z datą.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Tczew (Dirschau) i podaje tu 92 ewangelików.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 52, nr 3; „Gemeindelexikon für das Königreich Preußen”, z. II: Provinz Westpreußen, Berlin 1887, wykaz gmin według spisu z 1 grudnia 1885 roku, powiat tczewski, s. 26, poz. 2 (Baldau); wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozrażewskiego (około 1583), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; „Dawny Tczew — Cmentarze”; karta cmentarza w Bałdowie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, S. Grochowski, Z. Grochowska, Gdańsk 1984 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 1391 (s. 135–136); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 198, pozycja 6; „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 66; „Westpreussisches Güter-Adressbuch”, Stettin 1903, s. 14; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1937 nr 10 poz. 74, pozycja 212; „Pomorski Dziennik Wojewódzki” 1938, nr 18; „Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa”, Warszawa 1928, s. 1131; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 19.