Barcice — cmentarz mennonicki za zabudowaniami gospodarstwa numer 70

Cmentarz mennonicki w Barcicach, w gminie Ryjewo, leży za zabudowaniami gospodarstwa numer 70 — tak wskazuje go ewidencja konserwatorska; daty założenia, powierzchni ani opisu granic w źródłach nie znaleziono. Urzędowy rejestr zabytków tego miejsca nie zna. W Barcicach jest też drugi cmentarz mennonicki, przy drodze do ośrodka dla bezdomnych AGAPE.

Barcice to dawne Tragheimerweide, złączone w 1928 roku z sąsiednimi Zwanzigerweide i Schweingrube w jedną wieś. W 1724 roku wracali na te ziemie mennonici, którzy od 1713 roku mieszkali na Litwie i musieli opuścić Niziny Niemeńskie, bo nie godzili się na służbę wojskową. Dziesiątego listopada 1724 roku przedstawiciele Wielkich Żuław sprzedali z myślą o przybyszach dwie trzecie Tragheimerweide Salomonowi Becherowi i Jakubowi Jantzenowi za 2200 guldenów pruskich. W tych samych latach sprzedano mennonitom także łąki w Schweingrube, Zwanzigerweide, Montauerweide, Zieglershuben oraz w Groß i Klein Schardau. Przybysze pochodzili w większości ze zborów w Montau i Schönsee. Ziemia była tu prawie wyłącznie łąkowa a przybysze zamienili ją w grunty uprawne, mieszkając w rozproszonych zagrodach, gdzie dobytek i ludzie mieścili się pod jednym dachem.

W 1728 roku biskup chełmiński zezwolił mennonitom na budowę domu modlitwy. W 1763 roku świątynię powiększono i założono przy niej cmentarz, najstarszy z tutejszych, dziś częściowo uporządkowany. Pruska topografia Goldbecka z 1789 roku notuje w Tragheimerweide dwa domy i dom modlitwy dla mennonitów. Spis pruski z 1776 roku wylicza we wsi 24 rodziny mennonickie o nazwiskach Abraham, Aderjahn, Albrecht, Bestvader, Biltzer, Dircksen, Erbrecht, Esau, Flemming, Goertz, Harm, Jantz, Jantzen, Knels, Konert, Unger i Unrau.

W 1744 roku wieś była mennonicka bez wyjątku; do 1772 roku ziemi zaczęło brakować i część gospodarzy przeszła na tkactwo, a na początku XIX wieku wielu wyjechało na południe Rosji.

Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zastał w Tragheimerweide 11 budynków mieszkalnych, 13 gospodarstw domowych i 86 mieszkańców: 54 innych chrześcijan, oraz po 16 ewangelików i katolików. Wieś liczyła 121 hektarów, z czego 53 przypadały na rolę orną, a 63 na łąki; ewangelicy należeli do parafii w Klecewku, po niemiecku Louisenwalde, katolicy do Postolina, a poczta była w Ryjewie. Za czasów polskich wieś należała do ekonomii malborskiej. Słownik geograficzny zapisał ją pod polską nazwą Tragenheimskie Pastwiska i odnotował, że niedawno połączono ją z Cwancychowem w jedną gminę.

Karta cmentarza z października 1986 roku ocenia go słowami: „Stan ogólny zły”. Trzy nagrobki były wtedy w stanie dobrym, a trzy kolejne w stanie szczątkowym; najstarszy, Wilhelma Albrechta, pochodził z 1845 roku. Cmentarz leżał na skraju lasu sosnowego, nie miał muru ani bramy, w jego centrum znajdowało się „miejsce po nieistniejącym kościele”, a drzewostan — lipy, dęby, świerki i żywotnik — zachował się dobrze.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Klecewko należało do Gabriela Johanna von Steffensa, od 1749 roku do jego syna Leona, od 1760 roku do jego braci Gabriela i Ignacego, jeszcze w tym samym roku do Antoniego Sarnackiego, od 1781 roku do Karla Wilhelma Achatiusa Moldenhauera, potem do jego wdowy Charlotte Elise z domu Zapf, syna Friedricha i córki Wilhelmine Dorothei Ulrike, zamężnej von Beyer, a od 1805 roku do Karla Heinricha von Gimmiga. W wykazie wasali z 1774 roku jako dziedzic zapisany jest 52-letni Anton von Czarnacki, były marszałek konfederacji, mieszkający w Gdańsku.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Tragheimerweide jako wieś. Notował tu 12 domów mieszkalnych i 101 mieszkańców. W tej liczbie było 14 ewangelików, 24 katolików i 63 osoby innych wyznań. Według urzędowego podręcznika rejencji kwidzyńskiej z 1868 roku ewangelicy należeli do parafii Kletzewko; katolicy — do parafii Pestlin; dzieci należały do okręgu szkolnego Schweingrube.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Spis pruski z 1776 roku wylicza w Tragheimerweide 24 rodziny mennonickie, topografia Goldbecka z 1789 roku — dwa domy i dom modlitwy. Według pruskich ksiąg hipotecznych właścicielem Klecewka był od 1760 roku Antoni Sarnacki, według wykazu wasali z 1774 roku — Anton von Czarnacki.

Źródła: Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku, wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Ryjewo, pozycje 16 i 17, stan z 29 sierpnia 2026 roku; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom XII, hasło „Tragenheimskie Pastwiska”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885, Berlin 1887 — powiat Stuhm, gmina wiejska Tragheimerweide, strony 70–71, pozycja 73; J. F. Goldbeck, Volständige Topographie des Königreichs Preußen, 1789, strona 239 (za Słownikiem geograficznym); Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia Online, hasło „Tragheimerweide (Pomeranian Voivodeship, Poland)”; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; karta cmentarza w Barcicach, oprac. D. Rekowska, 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 2 (s. 1), nr 1092 (s. 48); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 202–203; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Ryjewo na lata 2024–2027, uchwała nr LI/392/24 z 27 marca 2024 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2024, poz. 2044, s. 45 i 47.