Barcice — mennonicki dom modlitwy (Tragheimerweide, nieistniejący)

Tragheimerweide — dziś część Barcic w gminie Ryjewo — była kolonią mennonicką założoną na prawym brzegu Wisły. Tutejsza gmina mennonicka należała do nurtu fryzyjskiego; w archiwum Bethel College opisano najstarszy zachowany tom jej ksiąg, obejmujący lata 1766–1862. Według Jana Wiśniewskiego, który powołuje się na Edmunda Kizika, gmina mennonitów fryzyjskich działała tu od 1724 roku; tworzyli ją osadnicy powracający z pruskiej Litwy, którzy w 1728 roku zbudowali na podstawie uzyskanej koncesji własny dom modlitwy. Także Marta Koperska-Kośmicka pisze, że pierwsze przywileje na budowę mennonickich domów modlitwy wydał w 1728 roku biskup chełmiński i że dotyczyły one właśnie gmin fryzyjskich w Barcicach i w Jeziorze. Drugi tom sięga 1944 roku i zawiera listę członków z 1935 roku.

Początek ksiąg metrykalnych zboru źródła podają różnie: „Mennonitisches Lexikon” — od 1762 roku, encyklopedia GAMEO — od 1792 roku. W 1866 roku zbudowano murowany kościół ceglany o formach neogotyckich — według „Mennonitisches Lexikon” i encyklopedii GAMEO na miejscu dawnego, drewnianego domu modlitwy, według strony Urzędu Gminy Ryjewo w południowej części dzisiejszych Barcic, czyli w dawnym Zwanzigerweide, podczas gdy starszy dom modlitwy stał w części środkowej, w dawnym Tragheimerweide.

W 1892 roku sprawiono do kościoła organy. Katalog reklamowy elbląskiej firmy organmistrzowskiej „August Terletzki” z 1908 roku, który ogłosił Wiktor Z. Łyjak, wymienia pod rokiem 1892 organy o trzynastu głosach dla kościoła mennonitów w „Tragheimerwerder lub Zwanzigerweide”; Łyjak nie zdołał tej miejscowości zidentyfikować, ale rok i wyznanie wskazują, że chodzi zapewne o tutejszy kościół.

Kościół zniszczono po 1945 roku; z dawnej kolonii zostały fundamenty i dwa cmentarze mennonickie. W dawnej kolonii jeden cmentarz mennonicki leży za gospodarstwem numer 70, a drugi przy drodze do ośrodka Agape.

Historycznie wieś należała do powiatu sztumskiego (Kreis Stuhm) w rejencji kwidzyńskiej. W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Tragheimerweide jako wieś. Notował tu 12 domów mieszkalnych i 101 mieszkańców, w tym 14 ewangelików, 24 katolików i 63 osoby innych wyznań. Ewangelicy należeli do parafii Kletzewko; katolicy — do parafii Pestlin; dzieci należały do okręgu szkolnego Schweingrube. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył tu 86 mieszkańców w jedenastu domach: 54 innych chrześcijan oraz po szesnastu ewangelików i katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Louisenwalde, katolicy do parafii w Pestlinie.

Według Ericha Wernickego w chwili przyłączenia tych ziem do monarchii pruskiej w 1772 roku mennonici z okolicy mieli swój dom modlitwy właśnie w Tragheimerweide. W opisie wsi z końca XVIII wieku Wernicke podaje, że Tragheimerweide liczyło 6 włók, 29 morgów i 150 prętów miary chełmińskiej, a dwunastu gospodarzy miało ponadto razem 3 włóki i 15 morgów w sąsiednim Zwanzigerweide; oprócz domu modlitwy dla mennonitów był we wsi „sługa szkolny” (Schulbedienter). Od święta Trójcy Świętej 1790 roku wieś wraz z całym Rehhöfer Winkel przeniesiono rozporządzeniem królewskim z urzędu w Malborku do urzędu Weißhof.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom XII, 1892), który notuje wieś pod nazwą „Tragenheimskie Pastwiska”, podaje za topografią Goldbecka, że w 1789 roku liczyła ona dwa domy i miała dom modlitwy mennonitów; dodaje też, że niedawno połączono ją w jedną gminę z sąsiednim Zwanzigerweide. Księga pamiątkowa powiatu sztumskiego z 1975 roku wymienia kościół mennonicki w Tragheimerweide wśród świątyń istniejących w powiecie w 1945 roku. Pisze też, że nazwę tę nosi osada należąca do gminy Montauerweide, licząca 13 dymów i mająca kaplicę mennonicką (przy tej wiadomości stoi rok 1818). Zwanzigerweide w 1789 roku zamieszkiwali mennonici, a najstarsze gospodarstwo pochodziło z 1751 roku.

Według tej samej księgi gminę Tragheimerweide utworzono w 1928 roku z połączenia gmin Schweingrube i Zwanzigerweide.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Słownik geograficzny podaje, że Tragheimerweide połączono niedawno ze Zwanzigerweide w jedną gminę, a księga pamiątkowa powiatu sztumskiego — że gminę Tragheimerweide utworzono w 1928 roku z gmin Schweingrube i Zwanzigerweide.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. XII, hasło „Tragenheimskie Pastwiska”; GAMEO — Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]; Barcice — UG Ryjewo; Barcice (Tragheimerweide), gmina Ryjewo — UG Ryjewo / Kwidzynopedia; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia Online, hasło „Tragheimerweide (Pomeranian Voivodeship, Poland)”; Mennonite Library and Archives (Bethel College), opis ksiąg zboru Tragheimerweide z przedrukiem hasła H. Pennera z „Mennonitisches Lexikon”, t. 4, s. 348–349; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Stuhm, s. 70–71, pozycja 73; wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Ryjewo, pozycje 16 i 17; „Der Kreis Stuhm. Ein westpreußisches Heimatbuch”, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975, s. 112, 154; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 202–203; J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII–XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” 18, 2017, s. 75; M. Koperska-Kośmicka, „Zanikanie. Cmentarze mennonickie w przestrzeni kulturowej Żuław”, „Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego” 22, 2013, s. 54; W. Z. Łyjak, „Katalog reklamowy firmy organmistrzowskiej »August Terletzki« z Elbląga (1857–1908)”, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1999, nr 1, s. 56; E. Wernicke, „Tiefenau. Eine heimatliche Studie”, „Zeitschrift des historischen Vereins für den Regierungsbezirk Westpreußen”, dodatek do z. 64, Marienwerder 1926, s. 30, 37, 61.