Bargędzino — cmentarz ewangelicki

Bargędzino, po niemiecku Bergensin, było majątkiem rycerskim w powiecie lęborskim, w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze. Z tutejszego cmentarza ewangelickiego zostało niewiele, a to, co zostało, leży nie na swoim miejscu: wszystko zebrano na dwa stosy — poprzewracane tumby i resztki pomników. Pojedyncze elementy leżą rozrzucone między drzewami. Względnie dobrze zachował się jeden nagrobek, a w części dziecięcej podstawy krzyży stoją mniej więcej tam, gdzie stały. Daty założenia cmentarza nie ustalono.

W 1784 roku Bargędzino leżało na wzniesieniu milę na wschód-południowy wschód od Łeby i dwie i ćwierć mili na północ od Lęborka, milę od morza. Obok folwarku mieszkało pięciu zagrodników, była karczma, a na polach wsi stał młyn wodny Smedles — razem dziewięć dymów; do wsi należały łąki, także na gruntach miejskich Łeby, i duży las dębowy, bukowy, sosnowy i olszowy. Wieś należała do kościoła w Łebie, ale mieszkańcy młyna Smedles „halten sich zu der Charbrowschen Kirche” — trzymali się kościoła w Charbrowie.

Majątek podzielono między kilku właścicieli na początku XV wieku; w spisie czynszów z 1437 roku figuruje jako kaszubskie dobro drobnej szlachty. W XVII stuleciu jednym z właścicieli był ród von Krockow, w XIX majątek przeszedł do von Grubenów — ci sami władali Roszczycami, gdzie ich grobowiec stoi do dziś, a także Unieszynkiem, Borkowem, Komoszewem i Lubuczewem na ziemi słupskiej. Ostatnia właścicielka, Sybilla von Braunschweig z domu von Gruben, została rozstrzelana przez żołnierzy radzieckich 11 marca 1945 roku. Po wojnie majątek przejęło państwo polskie; pałac popadł w ruinę, ocalała zabytkowa stajnia z początku XX wieku.

Wieś była też punktem końcowym wschodniej odnogi linii kolejowej z Lęborka do Łeby; po tej odnodze nie ma dziś śladu. Franz Tetzner wymienia Bargędzino — po kaszubsku Bargądzeno — wśród wsi, w których pod koniec XIX wieku przetrwała mowa kaszubska.

Własnego kościoła Bargędzino nie miało. Ludność ewangelicka należała do parafii w Łebie: Ernst Müller wymienia wieś w jej składzie obok Nowęcina, Szczenurza i Ulini, przy filii w Sarbsku. Aktem z 29 listopada 1933 roku przeniesiono majątek do parafii w Ciekocinie, ale w 1935 roku skreślono go z tego aktu z mocą wsteczną, tak że pozostał przy Łebie. Katolicy należeli do parafii w Lęborku. Urząd stanu cywilnego i urząd okręgowy mieściły się w Nowęcinie, sąd — w Lęborku.

Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje w obwodzie dworskim Bargędzino 216 mieszkańców, samych ewangelików (strony 188–189, pozycja 67). Według Franza Schultza majątek liczył w 1880 roku 199 mieszkańców, w 1900 — 290, w 1905 — 277, a w 1912 roku 260; około 260 mieszkańców podaje też leksykon Meyersa.

Claudia Fredrich ze stowarzyszenia dawnych mieszkańców Łeby, która dokumentowała ten cmentarz w ramach wspólnego projektu z Nadleśnictwem Lębork, opisuje go jako leżący przy wyjeździe ze wsi w stronę Łeby, po prawej stronie. Według niej cmentarz zlikwidowało prawdopodobnie na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku nadleśnictwo, które obsadziło teren drzewami; nagrobki zebrano wtedy w dwa rzędy.

Zachowało się kilka grobów, ale bez tablic z nazwiskami. Przy jednej z wizyt znalazła w ziemi fragmenty rozbitych tablic nagrobnych. Teren należy do leśnictwa Roszczyce w Nadleśnictwie Lębork.

Claudia Fredrich dodaje, że w 2019 roku uzgodniono z leśnictwem uporządkowanie cmentarza: zachowane nagrobki i ich fragmenty miano zebrać w lapidarium, resztę terenu pozostawić w stanie naturalnym i ustawić tablicę informacyjną. Mimo wielokrotnych zapytań nic z tego nie zrealizowano; w pewnym momencie leśnicy zrzucili nagrobki w jedno miejsce, by zwolnić teren do prac.

Cmentarz nie jest objęty ochroną konserwatorską. Według pisma Urzędu Gminy Wicko z 7 lutego 2018 roku cmentarz leży na działce 204-L, należącej do Nadleśnictwa Lębork, i nie był porządkowany. W piśmie z 14 stycznia 2019 roku słupska delegatura Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków odpisała Claudii Fredrich, że nie ma o nim żadnej dokumentacji ani informacji, ale zalecenia przygotowane dla cmentarzy w Nowęcinie, Steknicy i Ulini można zastosować i tutaj, bo są bezpieczne dla każdego historycznego cmentarza.

Zdjęcia Claudii Fredrich z 10 kwietnia 2019 roku pokazują przewrócone nagrobki i obramowania grobów rozrzucone między młodymi sosnami, kamienie złożone pod starym drzewem i kilka grobów z obramowaniem i stojącą stelą.

Źródła: M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej”; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, 1912, s. 321–323; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, hasło Leba, s. 254; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku („Gemeindelexikon für die Provinz Pommern”), s. 188–189, poz. 67; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1934 i 1935; F. Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899, s. 14; Claudia Fredrich (Bund der Lebaer), notatka „Friedhof Bergensien” i zdjęcia z listopada 2017 roku, przekazane autorowi atlasu 6 października 2026 roku; Claudia Fredrich (Bund der Lebaer), korespondencja z autorem atlasu, 6 października 2026 roku; pismo Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Gdańsku, delegatura w Słupsku, do Claudii Fredrich z 14 stycznia 2019 roku, znak ZND-III.5183.513.2018.ED (wytyczne konserwatorskie); kopie przekazane autorowi atlasu przez Claudię Fredrich 7 października 2026 roku; pismo Urzędu Gminy Wicko do Claudii Fredrich z 7 lutego 2018 roku, znak GG.6724.19.2018 (wykaz działek i właścicieli dawnych cmentarzy); kopie przekazane autorowi atlasu przez Claudię Fredrich 7 października 2026 roku; Claudia Fredrich, zdjęcia z 10 kwietnia 2019 roku, przekazane autorowi atlasu 7 października 2026 roku; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1064.