Barkowo — dawny kościół ewangelicki (Barkenfelde)

Barkowo, po niemiecku Barkenfelde, było wsią w powiecie człuchowskim. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył tu 918 mieszkańców: 483 ewangelików, 422 katolików i 13 osób wyznania mojżeszowego. Ewangelicy należeli wtedy do parafii w Olszanowie (Elsenau), katolicy do parafii w Człuchowie. Barkowo było jedną z siedmiu filii katolickiej parafii człuchowskiej i miało szkołę katolicką.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Barkenfelde jako wieś. Notował tu 76 domów mieszkalnych i 686 mieszkańców, w tym 319 ewangelików, 360 katolików i siedem osób innych wyznań. Ewangelicy należeli do parafii Bärenwalde, a miejscowość miała własny okręg szkolny. W 1880 roku pierwszy tom Słownika geograficznego notował Barkenfelde jako wieś w powiecie człuchowskim. Hasło podaje, że we wsi była stacja pocztowa. J. Heise w inwentarzu zabytków z 1887 roku wymienia w Barkowie drewniany kościół katolicki o nieustalonej dacie budowy.

Harnoch w 1890 roku notuje tu diecezję chojnicką. Samodzielny wikariat protestancki utworzono w Barkowie w 1892 roku. Spis M. Bära datuje początek tutejszych ewangelickich ksiąg chrztów, ślubów, pogrzebów i konfirmacji na 1892 rok (spis R. Rosego z 1909 roku podaje rok 1890), a ksiąg komunikantów na 1897 rok. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że okręg wikariacki liczył wtedy 1827 ewangelików, a duszpasterzem był od 1892 roku wikariusz Hans Zollenkopf. Latem 1898 roku Zollenkopf, dotychczasowy duchowny pomocniczy w Barkowie, objął drugie stanowisko pastora w Kisielicach (Freystadt) w diecezji Susz (Rosenberg). Parafię erygowano w 1902 roku, pastorem został Hoehne, a w okresie międzywojennym liczyła ona około 180 wiernych.

Już na początku 1902 roku „Prediger Richard Höhne zu Barkenfelde” (Hoehne) został wybrany przewodniczącym miejscowej kasy pożyczkowej (Barkenfelder Darlehnskassenverein) w miejsce nauczyciela Andreasa Schreibera. W grudniu 1902 roku ogłoszono wakat na stanowisku pastora w Barkowie, w diecezji człuchowskiej, z dochodem 1800 marek i dodatkiem mieszkaniowym; podania przyjmowała rada parafialna. Już prasa z lat 1898 i 1902 umieszcza Barkowo w diecezji człuchowskiej, a w podziale po 1908 roku parafia należała do diecezji człuchowskiej, obejmującej trzynaście parafii ewangelickich powiatu, od Białego Boru i Czarnego po Przechlewo i Sąpolno.

Ceglany kościół pod wezwaniem Świętej Trójcy, budowla eklektyczna, powstał dla parafii ewangelickiej w 1907 roku. Pod koniec listopada 1905 roku w „Königsberger Hartungsche Zeitung” ogłoszono przetarg na roboty stolarskie wraz z dostawą materiału przy budowie nowego kościoła ewangelickiego w Barkowie: drzwi i okna oraz ławki i balustrady. Według katalogu reklamowego elbląskiej firmy organmistrzowskiej »August Terletzki« z 1908 roku, który ogłosił Wiktor Z. Łyjak, prowadzony wówczas przez Eduarda Witteka zakład zbudował do tutejszego kościoła ewangelickiego w 1906 roku organy o dziewięciu głosach, z jednym połączeniem oktawowym. Od 1917 roku we wsi stały dwa kościoły: katolicki ryglowy i protestancki murowany.

Spis dzwonów kościołów ewangelickich Grenzmarku, ogłoszony przez Fritza Mertinata w latach 1941–1942, wymienia dwa dzwony staliwne w wieży.

Kościół katolicki spłonął w lutym 1945 roku. Strona diecezji pelplińskiej podaje, że odnowiony kościół poprotestancki poświęcono jako świątynię katolicką pod wezwaniem Świętej Trójcy 14 lipca 1946 roku, czego dokonał ksiądz proboszcz Degler z upoważnienia władzy duchownej w Gorzowie. Kościół protestancki przystosowano do liturgii katolickiej i uczyniono filią parafii w Chrząstowie. Do 1994 roku, czyli do wybudowania cerkwi w Człuchowie, odprawiano tu również nabożeństwa greckokatolickie. Witold Bobryk wydał sprawozdanie Wydziału do Spraw Wyznań w Koszalinie z 10 stycznia 1973 roku. Podaje ono, że nabożeństwa greckokatolickie odbywały się w kościele filialnym w Barkowie nieregularnie, przeciętnie co trzy tygodnie, uczestniczyło w nich 60–70 osób z okolicznych miejscowości, a placówka istniała od 1960 roku.

Zapisano w nim też, że gdy 12 kwietnia 1969 roku przybył do Barkowa ksiądz Pyrczak, by odprawić nabożeństwo dla grekokatolików, miejscowy proboszcz kategorycznie odmówił wydania klucza od kościoła, a klucz uzyskano dopiero po zmobilizowaniu wyznawców, „poprzez przemoc fizyczną”. Wykaz rejestru zabytków województwa pomorskiego prowadzi tę świątynię jako kościół filialny pod wezwaniem Świętej Trójcy; do rejestru wpisano ją decyzją z 29 listopada 2007 roku pod numerem A-1819, razem z częścią działki w granicach obrysu budowli.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 409 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 1162 dusze.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Schlochau, pozycja 6; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, hasło Barkenfelde, diecezja Schlochau; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, hasło Człuchowo; Benedykt Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, Borowy Młyn — Rumia 2008; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego (numer 1819, decyzja z 29 listopada 2007 roku); zabytek.pl; F. Mertinat, „Die Glocken der evangelischen Kirchen in der Grenzmark”, „Grenzmärkische Heimatblätter” 1941–1942, s. 117; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 82; wykaz parafii na stronie diecezji pelplińskiej (odczyt 13 października 2026 roku); „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. I, hasło „Barkenfelde”; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 126–127; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 78; „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Królewiec), 30 lipca 1898 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Królewiec), 30 listopada 1905 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 5 lutego 1902 roku, s. 26 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 24 grudnia 1902 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); W. Z. Łyjak, „Katalog reklamowy firmy organmistrzowskiej »August Terletzki« z Elbląga (1857–1908)”, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1999, nr 1, s. 56; W. Bobryk, „Cerkiew greckokatolicka na Pomorzu Zachodnim ćwierć wieku po akcji »Wisła« w świetle sprawozdań Wydziałów do Spraw Wyznań”, „Textus et Studia” 2019, nr 3/4 (19/20), s. 55, 57, 59.