Barłomino — cmentarz ewangelicki

W Barłominie, w gminie Luzino, zachował się relikt cmentarza rodowego von Zelewskich, dawnych właścicieli tutejszych dóbr. Wojewódzka ewidencja zabytków wymienia go pod pozycją 3 wykazu gminy Luzino jako cmentarz ewangelicki na części działki 254, w pobliżu ulicy Parkowej 4. Był to cmentarz dziewiętnastowieczny, na którym według opisów chowano zarówno ewangelików, jak i katolików. Dokładnej daty założenia cmentarza źródła nie podają. Współcześnie miejsce pochówku rodziny Zelewskich zostało upamiętnione. Kościoła ani kaplicy w samym Barłominie nie było.

Barłomino, po niemiecku Barlomin, było majątkiem rycerskim w powiecie Neustadt in Westpreußen, z którego wyrósł dzisiejszy powiat wejherowski; według Franza Schultza w XV wieku nosiło nazwę Buchholz, choć w wykazie z 1647 roku ten sam autor wymienia Buchholz obok Barłomina jako osobne dobro. Wcześniej Barłomino należało do dóbr gracjalnych kamery mirachowskiej. Atlas historyczny Prus Królewskich notuje Barłomino, pod dawną nazwą Bucholtz, w drugiej połowie XVI wieku jako wieś królewską w powiecie mirachowskim i w parafii luzińskiej. Rejestr poboru królewskiego z 1570 roku, również pod nazwą Bucholtz i w parafii luzińskiej, liczy tu 40 łanów, z których 29 — razem z nieużytkami — należało do folwarku; podatek za rok 1571 od pozostałych jedenastu łanów, karczmy dziedzicznej i rzemieślnika zapłacił szlachcic Jan Lubocki.

Według Schultza Luboccy kupili sąsiednie Kębłowo około 1580 roku, a wkrótce potem Barłomino. Wykaz wsi parafii Luzino w zbiorze wizytacji archidiakonatu pomorskiego notuje „Burlomino, Lubockiego, subditi 8” — Barłomino Lubockich z ośmioma chłopami, zobowiązanymi do korca żyta i tyleż owsa.

Lustratorzy królewscy, którzy 17 września 1664 roku objeżdżali powiat mirachowski, zapisali dobra jako „wieś Buchholc alias Barłomin” — dla nich Buchholz i Barłomino były więc jednym i tym samym. Według ich relacji na dobrach ciążyła suma stu grzywien polskich, zabezpieczona Jerzemu Machwicowi przez króla Kazimierza w 1485 roku; dekret sejmowy z 1624 roku przysądził je Rzeczypospolitej, znosząc prawo dziedziczne, a kolejny posiadacz, Wojciech Giza, odstąpił je Czapskim.

W 1664 roku trzymał Barłomino Piotr Czapski, z cesji rodziców — Krzysztofa Czapskiego i Małgorzaty z Mantewlów. Wieś liczyła pięć włók. „Gburow bywało 9 […] teraz niemasz tylko 3” — zanotowali lustratorzy; byli jeszcze trzej ogrodnicy, młyn o jednym kole i dwaj chłopi osiedleni w lesie na pustkowiach, Jakub Bulman i Marcin. Zabudowania folwarku „pogorzały były podczas wojny” i dopiero je odbudowywano.

Czapscy trzymali dobra i później — w 1680 roku Peter Czapski z Kębłowa występuje przed sądem wejherowskim jako dzierżawca Barłomina. W 1740 roku wdowa po generale von Schachtmannie odstąpiła to dobro gracjalne panu von Grumbkowowi, który w dokumentach z lat 1744 i 1745 występuje jako Grumbkowski. Statystyka z 1789 roku wylicza tu pięć pustkowi i młyn, razem 19 palenisk; matrykuła z 1847 roku wymienia ponadto folwarki i młyny — między nimi młyn Zempow nad Strugą Luzińską, starą kuźnię i owczarnię — a matrykuła z 1860 roku podaje 48 włók, z których jedną wydzielono chłopom. Od 1841 roku dobra należały do von Zelewskich: najpierw do Adolfa Friedricha, potem do Eberharda. Katolicy należeli do parafii w Luzinie, którą Schultz opisuje jako obejmującą prócz Luzina także Kębłowo, Gościcino, Barłomino, Robakowo, Sopieszyno, Dąbrówkę, Częstkowo, Milwino, Wyszecino i Strzebielino.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Barlomin 19 budynków mieszkalnych i 269 mieszkańców, w tym 93 ewangelików i 176 katolików. Wymieniał tu trzy gospodarstwa chłopskie. Ewangelicy należeli do parafii w Bolszewie; katolicy — do parafii w Luzinie; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Ewangelicy z Barłomina należeli do parafii w Smażynie. Według opracowań majątek włączono do niej dopiero po ugodzie zawartej w 1872 roku — wcześniej właściciel oponował, obawiając się o dochody. Smażyno jako parafię ewangelicką podaje zarówno spis z 1 grudnia 1885 roku, jak i spis z 1 grudnia 1910 roku, a Harnoch w 1890 roku wymienia Barłomino wśród miejscowości szkolnych parafii smażyńskiej.

W 1885 roku ewangelicy stanowili tu większość. Spis ujmuje Barłomino jako obwód dworski liczący 233 mieszkańców — 110 mężczyzn i 123 kobiety — w siedemnastu domach i czterdziestu gospodarstwach domowych; ewangelików było 127, katolików 106. Pięć lat później, w spisie z 1 grudnia 1890 roku, obwód dworski Barłomino wraz z Sępowem liczył 234 mieszkańców, a wśród 118 ewangelików Stefan Ramułt, przeliczając dane spisu, naliczył 109 Niemców i dziewięciu Kaszubów.

Według Schultza w 1902 roku Barłomino liczyło 1182 hektary, a wśród mieszkańców 121 mówiło po niemiecku i 120 po polsku; obwód dworski, należący do okręgu urzędowego Luzino, miał 241 mieszkańców. W spisie z 1 grudnia 1910 roku Barłomino liczyło 249 mieszkańców, z czego 121 było wyznania ewangelickiego, a 134 mówiło po niemiecku.

Eberhard von Żelewski, podpułkownik i szambelan pruski, pan na Barłominie, Paraszynie i Jeżewie, żonaty od 1877 roku z Marią Herminą von Somnitz z Godętowa, ufundował kościół ewangelicki — nie we własnej wsi, lecz w Luzinie: akt darowizny działki podpisano 13 czerwca 1895 roku, a świątynię poświęcono w 1897 roku. Zmarł 10 marca 1904 roku, a dobra pozostały w rękach rodziny. Księgi adresowe z 1891 i 1903 roku podają jako właściciela Barłomina szambelana dra Eberharda von Zelewskiego (1083 hektary w 1891 roku), a księga z 1909 roku już jego spadkobierców, z administratorem Steinmeyerem.

Według księgi adresowej majątków Prus Zachodnich z 1912 roku właścicielem majątku rycerskiego Barłomino, po niemiecku Barlomin, był baron von Fuchs-Nordhoff. W 1912 roku majątek liczył 1205 hektarów, a ewangelicy z majątku należeli do parafii w Smażynie. W 1926 roku 200 hektarów majątku barona Ryszarda von Fuchs-Nordhoffa wpisano do wykazu przymusowego wykupu, a w 1928 roku księga adresowa nadal wymienia go jako właściciela. Później dobra przeszły w inne ręce: sąd w Wejherowie wyznaczył przymusową licytację dóbr Barłomino, należących do Zygmunta Hempla, na 20 października 1931 roku, a ponownie na 30 listopada 1935 roku, gdy część gruntów była już własnością hipoteczną Banku Ziemiańskiego w Warszawie.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Datowanie wykazu wsi parafii Luzino jest sporne: Schultz odnosi go do wiadomości kościelnych z około 1600 roku, wydawca zbioru zaś wywodzi całą tę partię z kodeksu pelplińskiego, opisanego jako wizytacja biskupa Mikołaja Alberta Gniewosza z 1649 roku. Rejestr poboru wymienia więc Lubockiego przy Barłominie już w 1571 roku, wcześniej, niż wynikałoby z daty podanej przez Schultza.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Smażyno (Smasin) i podaje tu 122 ewangelików w obszarze dworskim.

Źródła: E. Seyfert (oprac.), „Güter-Adreßbuch für die Provinz Westpreußen” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 67; F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 16, 407–409, 478; „Visitationes archidiaconatus Pomeraniae”, s. 471; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, s. 60, poz. 56; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreußen”, Neidenburg 1890, s. 455; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), poz. 57; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 166, pozycja 6; „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 160; „Westpreussisches Güter-Adressbuch”, Stettin 1903, s. 48–49; „Handbuch des Grundbesitzes”, Prusy Zachodnie, 1909, s. 94; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 245; „Pomorski Dziennik Wojewódzki” 1931, nr 17; „Pomorski Dziennik Wojewódzki” 1935, nr 21; „Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa”, Warszawa 1928, s. 1131; „Opis królewszczyzn w województwach chełmińskim, pomorskim i malborskim w roku 1664”, wyd. J. Paczkowski, oprac. ks. A. Mańkowski, Fontes TNT 32, Toruń 1938, s. 352–354; „Atlas historyczny Polski. Prusy Królewskie w drugiej połowie XVI wieku. Suplement”, red. T. Panecki, M. Słoń, cz. II: Komentarz. Indeksy, Warszawa 2021, s. 112; S. Ramułt, „Statystyka ludności kaszubskiej”, Kraków 1899, s. 56; „Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym”, t. XI: Prusy Królewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, Źródła Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911, s. 269; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41.