Bartoszylas — cmentarz ewangelicki

Bartoszylas — dawniej Bartoszów Las, a od 1875 roku urzędowo Fersenau — leżał w powiecie kościerskim (Kreis Berent), w rejencji gdańskiej. Była to wieś królewska; hasło Słownika geograficznego jest tu bardzo zwięzłe i podaje wyłącznie powiat oraz parafię katolicką. Urząd stanu cywilnego i obwód administracyjny miały siedzibę w Konarzynach.

Przywilej sołecki wystawił 5 lipca 1651 roku Stanisław Konarski dla Stanisława Mucha, a potwierdził go Jan Kazimierz w 1655 roku. Wizytacja parafii w Starej Kiszewie z lat 1765–1766 podaje skalę tutejszej wspólnoty ewangelickiej: na terenie parafii naliczono sześciuset osiemdziesięciu dorosłych luteranów obojga płci i trzysta dziesięcioro dzieci. Zbór mieli w Nowej Kiszewie, ale był wtedy zrujnowany — zostało po nim miejsce z prowizoryczną dzwonnicą; działała przy nim szkoła luterańska. Właściciele Bartoszylasu i Nowego Bukowca zezwolili im urządzić u siebie cmentarze.

W 1772 roku mieszkańcy Bartoszylasu byli Polakami i katolikami: sołtys z dwiema włókami i trzynastu chłopów na dziesięciu włókach, którzy skarżyli się na wygórowane podatki.

Ewangelicy należeli do parafii w Nowych Polaszkach, katolicy do parafii świętego Marcina w Starej Kiszewie. W źródłach nie znaleziono kościoła ani kaplicy ewangelickiej we wsi. Cmentarz leży w zachodniej części wsi, przy drodze do Starego Bukowca, na stoku niewielkiego wzniesienia. Gminny program opieki nad zabytkami datuje go przypuszczalnie na drugą połowę XIX wieku; w źródłach nie znaleziono wiadomości, czy to ten sam cmentarz, na którego urządzenie właściciele wsi zezwolili w latach 1765–1766.

Zachowały się fragment muru oporowego z kamieni polnych i betonowe schody; nagrobków nie ma, nie ma też starodrzewu. Cmentarz jest nieczynny i zaniedbany.

Pruski spis z 1 grudnia 1885 roku zastał w gminie wiejskiej Fersenau 520 mieszkańców: 154 ewangelików i 366 katolików. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wieś liczyła 471 mieszkańców; niemiecki jako język ojczysty podały 132 osoby — w tej grupie 120 ewangelików i 12 katolików. W tym spisie język polski podało 338 osób, wszystkie wyznania katolickiego. Pierwszy powszechny spis ludności Rzeczypospolitej z 30 września 1921 roku odnotował w gminie Bartoszylas 450 mieszkańców: 350 rzymskich katolików i 100 ewangelików. W tym spisie narodowość polską podało 350 osób, a niemiecką 100. W obrębie wsi mieszkały wtedy 393 osoby, w tym 74 ewangelików.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Nowe Polaszki (Neu Paleschken) i podaje tu 121 ewangelików (razem z przyległymi osadami).

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. I, hasło „Bartoszy las”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent, s. 38, poz. 19; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Berent, poz. 19; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat kościerski, poz. 1; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 85 (2006), streszczenie księga G61 (wizytacja 1765–1766); ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); gminny program opieki nad zabytkami gminy Stara Kiszewa; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 134; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43.