Niedźwiedziówka — dawny mennonicki dom modlitwy

Niedźwiedziówka w gminie Stegna, powiat nowodworski, to olęderska wieś na Żuławach. Do 1920 roku administracyjnie należała do powiatu malborskiego (Kreis Marienburg) w Prusach Zachodnich, w latach 1920–1939 do Wolnego Miasta Gdańska (Kreis Großes Werder). W latach 1939–1945 należała do okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreußen).

Mennonici flamandzcy osiedlali się w rejonie Bärwalde od szesnastego wieku. Nazwa Bärwalde pojawia się w królewskim przywileju dla mennonitów. Wilhelm Mannhardt przedrukował dokument Jana Kazimierza z 1650 roku, w którym król bierze w opiekę „Holendrów w Tiegenhof, Bärwalde i wszystkich innych poddanych znajdujących się w naszej ekonomii” i uwalnia ich od wszelkich nadzwyczajnych kontrybucji. Powód podano wprost: królewskie dochody w tych dobrach „polegają głównie na posiadłościach poddanych wiary mennonickiej”. W przywileju zapisano też, że nękanie tych ludzi groziło „skrajnym wyludnieniem” i uszczupleniem skarbu. W źródłach nie znaleziono drugiego zapisu, który pozwalałby przypisać ten przywilej tej wsi; nazwa Bärwalde powtarza się w Prusach kilkakrotnie.

Według Abrahama Hartwicha (1723) w dobrach Bärwalde mennonici z polecenia dziedziców oddawali pastorowi luterańskiemu dziesięcinę, kolędę i dar wielkanocny, a opłaty od ślubów i pogrzebów w 1698 roku rozdzielono; 8 stycznia 1717 roku, za rządów hrabiego von Finckenstein, przyznano je jednak pastorowi, ponieważ mennonici nie mieli pisemnego dekretu od pani pułkownikowej Winter.

Opisywany obiekt to drewniany mennonicki dom modlitwy flamandzkiej gminy Żuławki–Niedźwiedzica, samodzielnej od 1740 roku. Wzniesiono go w 1768 roku na mocy koncesji biskupa chełmińskiego jako budynek zrębowy na kamiennej podmurówce. Według Jana Wiśniewskiego biskup zgodził się na budowę zboru pod warunkiem, że mennonici wzniosą katolicką kaplicę w Żelichowie. Był to dom modlitwy, po niemiecku Bethaus, na rzucie prostokąta o wymiarach około 21 × 11 metrów. Przetrwał drugą wojnę światową i czasy Polski Ludowej, a spłonął doszczętnie w 1990 roku; zachowały się fundamenty. Otaczał go cmentarz mennonicki ze stelami z osiemnastego i dziewiętnastego wieku.

W 2015 roku zdewastowano lapidarium, które po 2000 roku urządzono na tym cmentarzu.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje pod hasłem „Bärwalde, Pecklappen” 256 mieszkańców: 107 luteranów, 80 katolików i 69 mennonitów; stał tam wówczas katolicki kościół filialny, którego macierz znajdowała się w Fürstenwerder, czyli w dzisiejszych Żuławkach. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazał 294 mieszkańców, z czego 202 ewangelików, 63 katolików i 29 innych chrześcijan.

Spis z 1 grudnia 1905 roku podaje 296 mieszkańców: 177 ewangelików, 67 katolików i 52 innych chrześcijan. Ewangelicy nie mieli tu własnej świątyni: wszystkie trzy spisy przypisują ich do parafii w Baarenhof, dzisiejszym Dworku. Katolicy korzystali z kościoła filialnego w Bärwalde — gotyckiego kościoła świętego Jakuba, wpisanego 28 września 1961 roku do rejestru zabytków pod numerem A-242. Zarówno kościół świętego Jakuba, jak i liczby ze spisów dotyczą sąsiedniej Niedźwiedzicy: rejestr zabytków i wojewódzka ewidencja prowadzą go pod adresem tej wsi, a spis z 1885 roku wskazuje przy Bärwalde parafię katolicką na miejscu.

Źródła: A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 294; Wilhelm Mannhardt, „Die Wehrfreiheit der altpreußischen Mennoniten. Eine geschichtliche Erörterung”, 1863; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, powiat malborski, poz. 14; Gemeindelexikon für das Königreich Preußen, Heft II: Provinz Westpreußen. Auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1905, Berlin 1908, powiat malborski, poz. 14 (strony druku 78–79); „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 28, nr 13; wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; GAMEO — Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia; zulawy.infopl.info — Niedźwiedzica; katalog domów modlitwy mennonitów na ziemiach polskich; J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII–XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” 18, 2017, s. 55.