Będominek — cmentarz ewangelicki

Będominek (po niemiecku Klein Bendomin, po kaszubsku Bãdomink) leży w gminie Kościerzyna, a przed 1945 rokiem należał do powiatu kościerskiego (Kreis Berent). Okolica jest kaszubska i katolicka; katolicy z sąsiedniego Wielkiego Będomina należeli wedle spisu z 1885 roku do parafii w Starym Grabowie.

Najstarsza wzmianka o tutejszej osadzie może pochodzić z 1284 roku. Wśród miejscowości ziemi Pirsna wymieniono wtedy Bandomino, które Schuch objaśnił jako Wielki i Mały Będomin. W dokumencie występuje sama nazwa Bandomino. Z samego zapisu nie wynika, czy obie wsie istniały już wówczas osobno.

W tych stronach ewangelicy osiedlali się od początku siedemnastego wieku. Agathon Harnoch zapisał, że właściciel, który nabył spustoszone po wojnie wsie Grabowo, Rekownicę i Będomin, sprowadził z Pomorza dwadzieścia dwie rodziny luterańskie i w październiku 1605 roku nadał im przywilej w Grabowie. Kolonistów sprowadzali w te strony dziedzice z Pomorza, a przybysze mieli własnych duchownych. Najpierw zbudowali kościół w Rekownicy — wkrótce jednak katolicki właściciel osadził w nim katolickiego duchownego. Wtedy ewangelicy, za pozwoleniem starosty kościerskiego, postawili osobną świątynię w Nowym Barkoczynie, do 1853 roku filię Szymbarku w powiecie kartuskim.

Był to skromny budynek szachulcowy pod patronatem królewskim, wedle napisu na chorągiewce wieży ukończony w 1797 roku, z jednym dzwonem i organami o dwunastu głosach; pod koniec dziewiętnastego wieku parafia liczyła około 1180 dusz i, jak zaznacza Harnoch, „kilku staroluteranów”.

O kościele w Rekownicy Słownik geograficzny podaje, że wystawili go w szesnastym wieku jako zbór luterański tamtejsi dziedzice Doręgowscy, którzy potem wrócili do katolicyzmu i zamienili świątynię na katolicką pod wezwaniem świętego Michała Archanioła; wśród miejscowości przypisanych do Rekownicy wymieniono tam również Będominek. Harnoch zanotował przy tym kościele miejscowe podanie, jakoby jeszcze za czasów, gdy świątynia była ewangelicka, katolicki właściciel Wielkiego Będomina zastrzelił tam przy ołtarzu swoją ewangelicką żonę podczas Wieczerzy Pańskiej, a zbrodnię miała przedstawiać tablica obrazowa w kościele.

Będominek należał do parafii ewangelickiej Nowego Barkoczyna. Tak podaje spis z 1 grudnia 1910 roku, w którym Klein Bendomin stoi pod pozycją 45 powiatu kościerskiego, a Wielki Będomin pod pozycją 129 — obie wsie przy tej samej parafii; tak też spis z 1885 roku dla Wielkiego Będomina; i tak Harnoch, który wśród szkół parafii barkoczyńskiej wymienia „Gr. i Kl. Bendomin”.

Wspólnota pozostała mała i niemal w całości niemieckojęzyczna. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 22 mieszkańców, wszystkich wyznania luterańskiego, przy parafii Neu-Barkotzin. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Klein Bendomin dziewięć budynków mieszkalnych i 72 mieszkańców, w tym 62 ewangelików i dziesięciu katolików. Miejscowość miała własny okręg szkolny. W sąsiednim Wielkim Będominie było w 1885 roku stu mieszkańców: 45 ewangelików i 55 katolików. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wieś liczyła 89 mieszkańców, z czego 83 mówiło po niemiecku — i wszyscy oni byli wyznania ewangelickiego; katolików, innych chrześcijan ani Żydów tablica wśród niemieckojęzycznych nie wykazuje. Tutejszą warstwę ewangelicką wiązano też z pracownikami pobliskiej papierni (Bendominer Papiermühle), obecnymi najpóźniej od lat dwudziestych XIX wieku.

Własnego kościoła ani kaplicy w Będominku nie odnotowano.

Cmentarz ewangelicki leży przy drodze wyjazdowej z Będominka na trasę z Kościerzyny do Nowej Karczmy. Otacza go prostokątny wał kamienny, a wejście obsadzone jest z dwóch stron starymi lipami o rozłożystych konarach. Zajmuje 0,18 hektara. Tomasz Hinc, który opisał go z autopsji, naliczył tu około dwudziestu trzech grobów osób dorosłych i jeden dziecięcy, jeden żeliwny krzyż z epitafium i jeszcze jeden napis. Układ mogił jest uporządkowany względem ogrodzenia, a środkiem biegła zapewne alejka — pierwotnie cmentarz mógł mieć plan krzyża wyznaczonego przez alejki. Hinc zastał teren zaśmiecony i zarośnięty krzewami, głównie śnieguliczką białą.

Zachowały się tu nagrobki typowe dla całej okolicy kościerskiej: pionowe słupy odlewowe z miejscem na tablicę, o symbolicznym kształcie drzewa z obciętymi gałęziami, dekorowane kwiatami. Odlewano je z jednej formy, której ślad można napotkać na większości cmentarzy ewangelickich tego rejonu. Płyty osadzane na słupach nie zachowały się.

Uczestnik forum Pomorskiego Towarzystwa Genealogicznego, który był tu w marcu 2011 roku, opisał obiekt na planie kwadratu, bez bramy, z ogrodzeniem z kamieni polnych, dobrze widoczny od drogi, z usuniętymi krzewami i pojedynczymi grobami; ocalały wtedy dwa połamane żeliwne krzyże. Odczytano z nich trzy inskrypcje, a czwarte nazwisko podaje baza cmentarna Towarzystwa: Arthur Bochert (urodzony 2 grudnia 1880, zmarły 11 kwietnia 1899, w wieku osiemnastu lat), Christian Engler (urodzony 6 listopada 1806, zmarły 28 września 1879), jego żona Caroline Engler z domu Pleger (urodzona 24 listopada 1820, zmarła 23 marca 1871) oraz Wilhelm Lehrke. To jedyne znane z imienia osoby pochowane w Będominku; w tym samym wątku archeolog przypomniała, że pod darnią kryje się zwykle więcej grobów, niż widać z powierzchni.

Po 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludności niemieckiej, przestano tu chować zmarłych; cmentarz jest nieczynny. We wsi są dwa cmentarze — obok ewangelickiego wykaz gminny wymienia osobno cmentarz poepidemiczny.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Wykaz cmentarzy ewangelickich gminy Kościerzyna datuje założenie cmentarza na pierwszą połowę XIX wieku, a zachowane księgi metrykalne z Nowego Barkoczyna z lat 1824–1874 nie notują cmentarza w Będominku; miejscową ludność chowano wtedy w Zieleninie.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Nowy Barkoczyn (Neu Barkoschin) i podaje tu 83 ewangelików.

Źródła: T. Hinc, „Zapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Kościerzyna”, Kościerzyna 2010; wykaz cmentarzy ewangelickich gminy Kościerzyna; Forum Pomorskiego Towarzystwa Genealogicznego, wątek „Będominek — cmentarz”, marzec–kwiecień 2011; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, hasła Neu Barkoczyn i Schönberg; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. I, hasło „Będomin”, i t. IX, hasło „Rekownica”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885, Berlin 1887 — powiat Berent, pozycja 132; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), powiat Berent, pozycje 45 i 129 (odczyt ze skanu); „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 80, nr 22; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 3, pozycja 16; H. Schuch, „Historische Nachrichten über die Landschaft um Berent”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 10, s. 108 (rok wydania tomu do uzupełnienia, nie wynika z dowodów); „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41.