Biała Góra — cmentarz ewangelicki

Biała Góra, po niemiecku Weißenberg, leży w gminie Sztum, u rozwidlenia Wisły i Nogatu. Cmentarz ewangelicki założono na północ od wsi, na działce 106/1 w obrębie Biała Góra; tutejszy cmentarz rzymskokatolicki przy kościele ewidencja prowadzi na działce 16. Cmentarz ewangelicki datuje się na drugą połowę XIX wieku. Założenie ma kształt zbliżony do prostokąta i zajmuje 0,14 hektara; granice obsadzono rzędem lip drobnolistnych, z wyjątkiem granicy północnej, która biegnie wzdłuż drogi gruntowej. Wewnątrz rosną pojedyncze dęby, a teren zarastają samosiewy. Nagrobki, orientowane ze wschodu na zachód, ustawiono w rzędach.

Bernhard Schmid szukał w tej okolicy krzyżackiego Zantyru — najstarszego tutejszego grodu z przeprawą i kaplicą, po którym nie ma żadnych widocznych śladów — i za możliwe jego miejsce uznał terasę, na której leży dziś wieś. Rewizja starostwa sztumskiego z 1565 roku wymienia tutejszy prom pod nazwą „v. Bialley Gory”.

Parafia sztumska otrzymała w 1570 roku od Zygmunta Augusta przywilej wolnego nabożeństwa według wyznania augsburskiego — tak podaje Ludwig Rhesa w wykazie duchownych z 1834 roku. Księga pamiątkowa powiatu sztumskiego z 1975 roku podaje, że po 1570 roku sztumską gminę ewangelicką zasilili luteranie z Niderlandów, osiedleni na nizinie nadwiślańskiej, między innymi w Białej Górze i w sąsiednim Rosenkranz; Rosenkranz, który w 1928 roku włączono do gminy Biała Góra (Weißenberg), zamieszkiwali w 1772 roku mennonici. Ewangelickie księgi metrykalne Sztumu Max Bär notuje od 1691 roku, księgi zmarłych od 1719 roku.

Z lat 1852 i 1879 pochodzi zespół śluz na Nogacie, wpisany do rejestru zabytków pod numerem A-993 decyzją z 8 sierpnia 1979 roku. W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Weißenberg jako wieś. Notował tu 47 domów mieszkalnych i 566 mieszkańców, w tym 102 ewangelików, 455 katolików i dziewięć osób innych wyznań. Ewangelicy i katolicy należeli do parafii w Sztumie. Weißenberg miał własny okręg szkolny.

W spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku zapisano tu 541 mieszkańców w 56 domach i 127 gospodarstwach domowych. W tej liczbie było 277 mężczyzn i 264 kobiety. Ewangelików było wśród nich 95, a katolików 446. Agathon Harnoch wymienia Weissenberg wśród miejscowości sztumskiego zboru ewangelickiego, liczącego pod koniec XIX wieku około 4600 dusz.

Od 1945 roku cmentarz jest opuszczony i ulega stopniowej destrukcji; zachował się natomiast układ przestrzenny — kształt działki i obsadzenie granic. Gminna ewidencja zabytków miasta i gminy Sztum wymienia go pod pozycją 47, wojewódzka ewidencja zabytków — pod pozycją 14.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Sztum (Stuhm) i podaje tu 79 ewangelików.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, powiat Stuhm, strony 70–71, pozycja 75; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, hasło Stuhm, s. 519–520; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, pozycja 166; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Stuhm”, Danzig 1909; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Program opieki nad zabytkami miasta i gminy Sztum 2016–2020; gminna ewidencja zabytków miasta i gminy Sztum, pozycja 47; wojewódzka ewidencja zabytków, pozycja 14; „Der Kreis Stuhm. Ein westpreußisches Heimatbuch”, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975, s. 114, 143; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 202–203; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 72.