Białachowo — cmentarz ewangelicki

Białachowo Wielkie i Małe to dawne dobra rycerskie na Kociewiu, w powiecie starogardzkim. Przed 1920 rokiem obie wsie leżały w powiecie starogardzkim (Kreis Preußisch Stargard) w rejencji gdańskiej, w prowincji Prusy Zachodnie, w latach 1920–1939 w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, w województwie pomorskim, a w latach 1939–1945 w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreußen). Katolicy chodzili do kościoła świętego Michała Archanioła w Zblewie, po niemiecku Hoch Stüblau.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje w Białachowie Wielkim 31 mieszkańców — 17 luteranów i 14 katolików. W tym spisie luteranów przypisano do parafii w Starogardzie Gdańskim. W Borzechowie kościół poświęcono 7 lipca 1833 roku, a przedtem — jak zapisał Harnoch — tamtejsze gminy ewangelickie należały do Starogardu. Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Groß Bialachowo jako majątek szlachecki z siedmioma budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 94, w tym 52 ewangelików i 42 katolików. W tym podręczniku Groß Bialachowo należało do okręgu szkolnego w Miradowie.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku (powiat starogardzki, strona 34, pozycja 79) naliczył tu 113 mieszkańców: 62 ewangelików i 51 katolików, a parafię wskazał w Borzechowie, po niemiecku Bordzichow. W Białachowie Małym na 78 mieszkańców ewangelików było wtedy dwóch, katolików 76. Obie wsie spis zalicza do obwodów dworskich, nie do gmin wiejskich.

W źródłach nie znaleziono kościoła ewangelickiego w Białachowie; u Harnocha obie wsie tej nazwy figurują w wykazie wsi parafii borzechowskiej, przypisanych do jej szkół. Kościoła ewangelickiego w Zblewie nie było: Harnoch wymienia tam szkołę parafii borzechowskiej i kościół katolicki. Po tutejszej społeczności został cmentarz. Wojewódzka ewidencja zabytków wymienia go pod pozycją 3 dla gminy Zblewo jako dawny cmentarz ewangelicki o powierzchni trzydziestu arów, położony po południowo-wschodniej stronie drogi gruntowej z Białachowa do Borzechowa. Do rejestru zabytków go nie wpisano; w źródłach nie znaleziono czasu jego założenia.

Nie należy mylić Białachowa z Białochowem, po niemiecku Belchau, w powiecie grudziądzkim. Tamtej miejscowości — leżącej, jak pisze ksiądz Jakub Fankidejski, w dawnej Pomezanii, przy granicy wrzynającej się klinem ku rzece Ossie — dotyczy hasło o prywatnej kaplicy dworskiej Pawła z Lubrańców Dąbskiego, kasztelana brzeskiego, poświadczonej w aktach grudziądzkich z 1800 roku. Słownik geograficzny opisuje tamto Białochowo jako dobra rycerskie o obszarze 5860 mórg, z 285 mieszkańcami przeważnie katolickimi, i notuje, że od 1873 roku nosiło ono nazwę Burg-Belchau.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Borzechowo (Bordzichow) i podaje tu 47 ewangelików.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 456–457; wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Zblewo, pozycja 3; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. I, s. 188; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 52, nr 7; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 199, pozycja 9; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42.