Białki — cmentarz ewangelicki

Cmentarz w Białkach założono poza wsią, w lesie, i tak opisuje go ewidencja konserwatorska: dawny cmentarz ewangelicki na terenie leśnym, na działce 44/2. W tej samej ewidencji zapisano drugi cmentarz, również w lesie, na działce 50/1 w pobliskich Boguszach, przysiółku sołectwa Białki, a w tej samej gminie kolejne dawne cmentarze ewangelickie w Bronisławowie i dwa w Karpinach.

W źródłach nie znaleziono dokładnej daty założenia cmentarza w Białkach, jego powierzchni ani odczytu z nagrobków. W rejestrze zabytków tego cmentarza nie ma.

Białki leżą w gminie Sadlinki, w powiecie kwidzyńskim, niedaleko Kwidzyna; w czasach pruskich nazywały się Bialken i były wsią z folwarkiem i młynem. Słownik geograficzny (tom I) podaje w haśle: „Białki, niem. Bialken, wś, folw. i młyn, pow. kwidzyński, niedaleko Kwidzynia”.

Pruski spis z 1 grudnia 1885 roku zastał w gminie wiejskiej 45 domów, 80 gospodarstw domowych i 312 mieszkańców — 151 mężczyzn i 161 kobiet. W tym samym spisie w gminie wiejskiej zapisano 308 ewangelików i czworo katolików. Osobno policzono obwód dworski: 7 budynków, 15 gospodarstw domowych, 84 mieszkańców (41 mężczyzn i 43 kobiety), 79 ewangelików i pięcioro katolików. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wieś obejmowała 232 hektary, miała 63 domy mieszkalne i 70 gospodarstw domowych, a mieszkały w niej 353 osoby, wszystkie niemieckojęzyczne. W tym samym spisie zapisano 345 ewangelików, siedmioro katolików i jedną osobę innego wyznania chrześcijańskiego. Obwodu dworskiego ten spis nie wymienia. W Kwidzynie mieściły się parafie wsi, ewangelicka i katolicka. 16 lipca 1938 roku władze niemieckie zmieniły nazwę wsi na Weißenkrug.

W 1939 roku wieś należała do parafii ewangelickiej w Sadlinkach (Sedlinen).

Program Opieki nad Zabytkami Gminy Sadlinki na lata 2024–2027 podaje, że cmentarz w Białkach pochodzi z XIX wieku, został założony na terenie leśnym, na północnym stoku doliny Liwy, i jest zdewastowany. W tym samym programie zapisano, że wycinka drzew prowadzona na początku XXI wieku spowodowała częściowe usunięcie historycznych nasadzeń. Zachowało się kilkadziesiąt nagrobków.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Kwidzyn (Marienwerder) i podaje tu 345 ewangelików.

Źródła: wojewódzka ewidencja zabytków, Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku, arkusz gminy Sadlinki, pozycje 10, 11, 43, 114 i 118, stan z 29 sierpnia 2026 roku; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom I, hasło „Białki”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, Berlin 1887 — powiat Marienwerder, gmina wiejska Bialken, strona 74/75, pozycja 9, oraz obwód dworski Bialken, strona 80/81, pozycja 129; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), rejencja kwidzyńska, Kreis Marienwerder, pozycja 10; D. Lange, „Geographisches Ortsregister Ostpreußen”, 2005, karta miejscowości Weißenkrug w Bildarchiv Ostpreußen; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Sadlinki na lata 2024–2027 (uchwała nr IV/28/2024 z 13 sierpnia 2024 roku); „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69.