Białogarda — cmentarz ewangelicki

Białogarda (po niemiecku Belgard an der Leba, po kaszubsku Biôłogarda) leży w dawnym powiecie lęborskim; do 1945 roku należała do tego powiatu (Kreis Lauenburg i. Pom.) w rejencji koszalińskiej i prowincji Pomorze.

Cmentarz ewangelicki otacza kościół, stojący na wzniesieniu w północnej części wsi przy drodze z Wicka do Lęborka. W źródłach brak daty założenia cmentarza; opis z 1784 roku mówi, że zmarłych grzebano w Białogardzie. W latach siedemdziesiątych XX wieku miejsce spoczynku przedwojennych mieszkańców całkowicie oczyszczono z nagrobków i płyt, przez co układ grobów jest nieczytelny; prace ziemne prowadzone później przy kościele odsłoniły znaczne ilości szczątków ludzkich. Na obszarze mniej więcej trzydziestu na dziewięćdziesiąt metrów rosną okazałe dęby i klony w nieregularnym układzie, a pod jednym z nich leżą nieliczne resztki dawnych grobów; teren jest zadbany.

Cmentarz katolicki założono tuż po wojnie, a kościół przejęła rzymskokatolicka parafia świętego Jana Chrzciciela.

Pierwsza wzmianka o Białogardzie pochodzi z 1209 roku; według Marka Drzewieckiego od 1229 roku była tu stolica księstwa białogardzkiego. Od XVI wieku ziemia lęborska przechodziła na luteranizm: sejm w Trzebiatowie przyjął go w 1534 roku, pierwszy ewangelicki duchowny objął tutejszą parafię w 1541 roku, a przez blisko sto lat służyło w niej dwóch — jeden niemiecki, drugi polski. W 1644 roku kościół zwrócono katolikom. Budowla niszczała, wieża stała pochylona, w końcu świątynia runęła. Wizytacja z 13 grudnia 1686 roku zapisała o kościele: „został tylko plac, gdzie niegdyś był”; nabożeństwa odprawiano pod dzwonnicą, która stała nad wielkim urwiskiem na piaszczystej górze i sama groziła zawaleniem. Obok plebanii stał drugi dom w pruskim murze, „w którym niegdyś mieszkał predykant luterański, jak i w tym, który teraz jest plebanią — bo było ich we wsi dwóch”.

Dusz katolickich naliczono około pięciu; dopisek późniejszej ręki, z około 1711 roku, notuje już „chwała Bogu, około trzydziestu”. Wizytacja z 23 lutego 1702 roku zastała kościół Oczyszczenia Najświętszej Marii Panny, postawiony w pruski mur kilka lat wcześniej, we wsi „w całości opanowanej przez innowierców”: katolików naliczono w parafii około dwudziestu, „akatolików” ponad tysiąc. Do parafii należały wtedy między innymi Nieznachowo, Kopaniewo, Strzeżewo, Wicko i Maszewko.

Według opisu z 1784 roku Białogarda leżała półtorej mili na północ-północny zachód od Lęborka, na wzgórzu przy trakcie pocztowym z Lęborka do Łeby; u stóp wzgórza płynął strumień z pstrągami, który napędzał młyn. Mieszkali tu sołtys wolny, sześciu gospodarzy, wolny karczmarz, zagrodnik, chałupnik-budnik i gajowy — razem 14 dymów; stała też plebania, czyli folwark katolickiego proboszcza lęborskiego. Do białogardzkiego kościoła katolickiego wcielono królewskie Wrzeście i kilkanaście wsi szlacheckich, między innymi Gęś, Lędziechowo, Roszczyce, Kopaniewo, Zdrzewno i Strzeszewo. Opis Pomorza z 1784 roku notuje w Białogardzie kościół rzymskokatolicki, w którym nabożeństwo odprawiano co szósty tydzień; sama wieś była wcielona do ewangelickiej parafii w Garczegorzu, a w 1782 roku postawiono tu luterański budynek szkolny, w którym ewangelicy się zbierali.

Autor dodaje: „luterańscy mieszkańcy tych wsi jeszcze dziś oddają meszne rzymskokatolickiemu proboszczowi w Lęborku i każą grzebać swoich zmarłych w Białogardzie, powoli jednak przeszli częściowo do parafii charbrowskiej, częściowo do jannewickiej” — oraz, w dalszej części zdania, do salińskiej (Saulin). Według Franza Schultza nabożeństwa katolickie odprawiano tu co szóstą niedzielę do 1834 roku, inwentarz przeniesiono do Lęborka w 1837, budowlę rozebrano w 1845, a w 1848 roku parafię uznano za wygasłą filię lęborską; ewangelicy rozproszyli się do Charbrowa, Janowic i Garczegorza.

Nowy kościół ewangelicki — neogotycki, murowany z cegły — postawiono w 1890 roku na fundamentach starszej świątyni, z darowizn i własnej pracy wiernych; wieżę z dzwonami i absydę oddano do użytku w 1902 roku, a 21 grudnia tego roku kościół poświęcono. Dzwony ewangelicy odkupili w 1900 roku za 500 marek. W rejestrze zabytków dawny kościół ewangelicki, dziś rzymskokatolicki pod wezwaniem świętego Jana Chrzciciela, figuruje z datą 1890; wpisano go tam 24 listopada 2005 roku. Do 1893 roku wieś należała do parafii w Garczegorzu; wtedy z wikariatu utworzonego w 1890 roku powstała samodzielna parafia Belgard-Labehn z siedzibą w Łebieniu, obejmująca prócz Białogardy Krępę Kaszubską, Gęś, Lędziechowo, Maszewko, Zdrzewno i Kopaniewo. Od 1 października 1905 roku Białogarda była odrębną gminą kościelną, połączoną z Łebieniem wspólnym urzędem parafialnym.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wieś jako gminę kościelną parafii w Łebieniu, oddaloną od Łebienia o 5 kilometrów, a dla całej parafii podaje 3106 dusz. Urząd pastora w Łebieniu był wtedy nieobsadzony. W 1940 roku do całej parafii należało około 3200 członków Kościoła unijnego.

Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujmuje Białogardę jako gminę wiejską o powierzchni 563,1 hektara, z czterema osadami, 34 budynkami mieszkalnymi, 51 gospodarstwami domowymi i 309 mieszkańcami, w tym 150 mężczyznami i 159 kobietami; naliczono 308 ewangelików i jednego katolika. Wieś należała do parafii ewangelickiej w Łebieniu, miała własny urząd stanu cywilnego i leżała w obwodzie urzędowym Łebień, w okręgu sądu obwodowego w Lęborku. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich notuje tu wieś z kościołem parafialnym i 215 mieszkańcami, bez podziału na wyznania.

Do 1945 roku w kościele wisiały drewniane tablice wykonane przez stolarza Johannesa Greinkego z Białogardy, z 53 nazwiskami żołnierzy parafii; poświęcono je uroczyście 6 marca 1921 roku. Nieopodal świątyni, już na terenie cmentarza, stoi pomnik z jednego granitowego głazu na podstawie z kamiennej kostki, ustawiony na dwustopniowych schodach, z dwoma kamiennymi wazonami po bokach.

W 1977 roku w miejsce zsuniętej tablicy z nazwiskami poległych wmurowano tablicę z brązu poświęconą błogosławionemu Eugeniuszowi de Mazenod; na szczycie głazu pozostały ślady mocowań, na których tkwił niegdyś wizerunek Krzyża Żelaznego albo orła.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern, Lauenburg i. Pom. 1912; M. Drzewiecki, Cmentarze Ziemi Lęborskiej; Gemeindelexikon für das Königreich Preussen, Provinz Pommern — spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005), streszczenie księga G24 (wizytacja 1702); „Documenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto”, zebrał P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toruń 1907–1911, s. 852–853; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1048; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1893, 1903 i 1905; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1048; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 112.