Białogarda — dawny kościół ewangelicki (ob. św. Jana Chrzciciela)

Białogarda nad Łebą — po niemiecku Belgard an der Leba — leży w dawnym powiecie lęborskim. Tutejszy kościół rzymskokatolicki świętego Jana Chrzciciela to dawna świątynia ewangelicka: neogotycka budowla z cegły, postawiona na fundamentach starszej. Rzymskokatolicką parafię erygowano tu 1 czerwca 1951 roku. We wsi zachowały się także grodzisko, zwane kopcem Racibora, i nieczynny młyn wodny.

Białogarda należy do najstarszych miejscowości dawnego powiatu lęborskiego: ziemia białogardzka pojawia się w dokumentach po raz pierwszy w 1209 roku, a sama Białogarda była w XIII wieku jej grodem i siedzibą kasztelana. Proboszcz Białogardy imieniem Wizlaw występuje w dokumentach od 1275 do 1298 roku. Kaplica zamkowa i kaplica świętego Marka w Białogardzie dawno popadły w ruinę. Około 1400 roku tutejszy kościół był najwyżej opodatkowaną świątynią całego dekanatu: płacił dwie i pół marki, a parafia liczyła pięćdziesiąt łanów. W drugiej połowie XVI wieku należały do niej Białogarda, Gęś, Krępa Kaszubska, Lędziechowo, Strzeżewo, Maszewko, Kopaniewo, Roszczyce, Zdrzewno, Nieznachowo, Komoszewo, Wicko, Skarszewo, Wrzeście, Wrześcienko i Łebień, gdzie stał kościół filialny.

Od 1541 roku kościół był ewangelicki — pierwszym pastorem został Johann Starost — i przez sto lat parafia miała dwóch duchownych naraz: niemieckiego i polskiego. Około 1583 roku cały dekanat lęborski był ogarnięty Reformacją. Wizytacji biskupa Hieronima Rozrażewskiego w ogóle tu nie przeprowadzono; przy dekanacie lęborskim zapisano: „qui non est visitatus ob periculum salutis” — nie został zwizytowany z powodu niebezpieczeństwa dla życia. Wymieniono osiem tutejszych kościołów — Lębork, Garczegorze, Brzeźno, Janowice, Białogardę, Łebę, Osieki i Zawołyniec, czyli Salino — i przy wszystkich postawiono tę samą uwagę: omnes ab haereticis occupatae, wszystkie zajęte przez „heretyków”, jak źródło katolickie nazywa tutejszych ewangelików.

W 1644 roku kościół zwrócono katolikom i odtąd zaczął się jego powolny upadek. Ewangelicy po 1644 roku rozeszli się do Charbrowa, Janowic i Garczegorza. Budynek się rozsypywał, wieża się pochyliła, wreszcie świątynia runęła. Wizytacja z 13 grudnia 1686 roku zastała po niej tylko plac — „został tylko plac, gdzie niegdyś był” — a nabożeństwa odprawiano pod dzwonnicą, która stała nad wielkim urwiskiem na piaszczystej górze i sama groziła zawaleniem. Obok plebanii stał drugi dom w pruskim murze, „w którym niegdyś mieszkał predykant luterański, jak i w tym, który teraz jest plebanią — bo było ich we wsi dwóch”. Dusz katolickich naliczono około pięciu; dopisek późniejszej ręki, z około 1711 roku, notuje już „chwała Bogu, około trzydziestu”.

Wizytacja z 23 lutego 1702 roku zastała nową świątynię pod wezwaniem Oczyszczenia Najświętszej Maryi Panny, wzniesioną w pruskim murze kilka lat wcześniej. Wieś była — jak zapisano — „w całości opanowana przez innowierców”: katolików naliczono w parafii około dwudziestu, „akatolików” ponad tysiąc. Do parafii należały wtedy między innymi Nieznachowo, Kopaniewo, Strzeżewo, Wicko i Maszewko.

W 1719 roku parafia w Białogardzie wraz z filią w Roszczycach zapisała trzydzieści trzy chrzty, pięć osób zaślubionych i czternastu zmarłych.

Według opisu z 1784 roku Białogarda leżała półtorej mili na północ-północny zachód od Lęborka, na wzgórzu przy trakcie pocztowym z Lęborka do Łeby; u stóp wzgórza płynął strumień z pstrągami, który napędzał młyn. Mieszkali tu sołtys wolny, sześciu gospodarzy, wolny karczmarz, zagrodnik, chałupnik-budnik i gajowy — razem 14 dymów; stała też plebania, czyli folwark katolickiego proboszcza lęborskiego. Do białogardzkiego kościoła katolickiego wcielono królewskie Wrzeście i kilkanaście wsi szlacheckich, między innymi Gęś, Lędziechowo, Roszczyce, Kopaniewo, Zdrzewno i Strzeszewo. Opis Pomorza z 1784 roku notuje w Białogardzie kościół rzymskokatolicki, w którym nabożeństwo odprawiano co szósty tydzień; sama wieś była wcielona do ewangelickiej parafii w Garczegorzu, a w 1782 roku postawiono tu luterański budynek szkolny, w którym ewangelicy urządzili dom modlitwy.

Autor dodaje: „luterańscy mieszkańcy tych wsi jeszcze dziś oddają meszne rzymskokatolickiemu proboszczowi w Lęborku i każą grzebać swoich zmarłych w Białogardzie, powoli jednak przeszli częściowo do parafii charbrowskiej, częściowo do jannewickiej”, a częściowo — jak podaje dalej oryginał — do salińskiej (Saulin).

W XVII wieku dawny kościół parafialny pod wezwaniem Oczyszczenia Najświętszej Maryi Panny był tak zrujnowany, że nabożeństwa odprawiano tylko w wieży; nowy budynek z 1716 roku już w 1770 roku groził zawaleniem, a w 1846 roku go rozebrano. Ksiądz Jakub Fankidejski opisuje dalsze losy od strony katolickiej: proboszczowie mieszkali tu od 1691 roku, ale w 1740 roku ostatniego z nich pobito na śmierć i odtąd żaden ksiądz katolicki już się we wsi nie osiedlił — co trzecią niedzielę przyjeżdżał kapłan z Lęborka. Na te nabożeństwa „luteranie gromadnie uczęszczali”, a jeszcze w 1834 roku przygrywał księdzu na organach miejscowy luterański nauczyciel.

Według Franza Schultza nabożeństwa odprawiano co szóstą niedzielę, do 1834 roku; inwentarz przeniesiono do Lęborka w 1837, rozbiórkę przeprowadzono w 1845, a w 1848 roku parafię uznano za wygasłą filię Lęborka. Fankidejski dodaje, że w 1837 roku rząd skasował parafię bez wiedzy biskupa i odmówił udziału w naprawie niszczejącego kościoła, a w 1846, gdy uboga gmina katolicka sama zabrała się do odbudowy, wydał rozkaz obalenia świątyni; nie pozwolono nawet postawić na tym miejscu małej kaplicy. Osobno przepadła prepozytura świętego Jerzego, stojąca za wsią wraz ze szpitalem i cmentarzem: reformatorzy XVI wieku zamienili ją podobno na stodołę, a ta w następnym stuleciu spłonęła i po prepozyturze nie pozostał nawet ślad.

Nowy kościół ewangelicki wzniesiono w 1890 roku, ale poświęcono go dopiero 21 grudnia 1902 roku, po ukończeniu wieży i absydy; urzędowy dziennik konsystorza pisze przy tej okazji o poświęceniu „rozbudowanej kaplicy”, dokonanym przez generalnego superintendenta, a Schultz przypisuje zasługę superintendentowi Bogdanowi. W 1900 roku ewangelicy odkupili za pięćset marek dzwony. Hugo Lemcke zanotował w 1911 roku, że z dawnego kościoła zachowały się trzy dzwony: jeden z 1609 roku i dwa odlane w 1773 roku w Gdańsku przez Michaela Wittwercka. Największy z dzwonów zachowanych z dawnego kościoła, o średnicy 83 centymetrów, z 1609 roku, nosi napis „OPTIMUS ORANDI MAGISTER NECESSITAS” — najlepszą nauczycielką modlitwy jest potrzeba.

Dwa mniejsze dzwony z 1773 roku, o średnicy 56 i 46 centymetrów, odlane przez Michaela Wittwercka, powstały — jak głosi napis — staraniem duchownego Białogardy nazwiskiem Szaawolowski.

W 1890 roku utworzono tu wikariat, a 20 czerwca 1893 roku — samodzielną parafię Białogarda-Łebień, z siedzibą proboszcza w Łebieniu i bez patronatu; Białogardę, Łebień i Krępę wydzielono z parafii w Garczegorzu, do której Białogarda należała dotąd, a pozostałe wsie z parafii w Janowicach i Charbrowie. Od 1 października 1905 roku Białogarda była odrębną gminą kościelną, połączoną z Łebieniem wspólnym urzędem parafialnym.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia Białogardę jako gminę kościelną parafii w Łebieniu, oddaloną od Łebienia o 5 kilometrów, a dla całej parafii podaje 3106 dusz. Urząd pastora w Łebieniu był wtedy nieobsadzony. W 1940 roku wspólnota liczyła ponad 3200 wiernych. Słownik geograficzny notuje w Białogardzie 215 mieszkańców, bez rozbicia wyznaniowego, i kościół parafialny; w 1939 roku mieszkańców było 331.

Po 1945 roku kościół przejęli katolicy. Strona diecezji pelplińskiej podaje, że kościół przejęli katolicy w 1945 roku, a w 1947 roku biskup gorzowski powierzył tutejszą posługę Misjonarzom Oblatom Maryi Niepokalanej.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Wizytacja z 1702 roku zastała nową świątynię, wzniesioną kilka lat wcześniej, a w innym miejscu opisu nowy budynek kościoła datowany jest na 1716 rok. Według Fankidejskiego kapłan z Lęborka przyjeżdżał co trzecią niedzielę, według Franza Schultza nabożeństwa odprawiano co szóstą niedzielę, a opis z 1784 roku mówi o nabożeństwie co szósty tydzień.

Według Franza Schultza rozbiórkę kościoła przeprowadzono w 1845 roku, według Fankidejskiego rozkaz obalenia świątyni wydano w 1846 roku, a w innym miejscu opisu podano, że budynek rozebrano w 1846 roku.

Źródła: H. Lemcke, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 2 (5. zeszyt całej serii): „Die Kreise Bütow und Lauenburg”, Stettin 1911, s. 203; F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, 1912; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozrażewskiego (1582–1583), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; M. Biskup, A. Tomczak, „Mapy województwa pomorskiego w drugiej połowie XVI w.”, „Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu” 58 (1955), z. 1, s. 59; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005), streszczenie księgi G24 (wizytacja 1702); „Documenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto”, zebrał P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toruń 1907–1911, s. 852–853; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1048; „Specification Wie viel in denen Landen Lauenburg und Bütow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719”, Sächsische Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1893, 1903 i 1905; wykaz parafii na stronie diecezji pelplińskiej (odczyt 13 października 2026 roku); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1048; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 112.