Białogóra — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Białogórze leży na zachodnim, nadmorskim krańcu gminy Krokowa. Wojewódzka ewidencja zabytków wymienia go pod pozycją 13 jako dawny cmentarz ewangelicki o powierzchni 0,22 hektara, datowany na XIX wiek; karta obiektu w serwisie zabytek.pl Narodowego Instytutu Dziedzictwa, numer 694404, datuje go na drugą połowę XIX wieku i odnotowuje dokumentację fotograficzną ze stycznia 2021 roku. Współrzędne odpowiadają położeniu wskazanemu przez Marka Drzewieckiego. Gminny program opieki nad zabytkami dla Gminy Krokowa na lata 2024–2027 wymienia go wśród cmentarzy ujętych w Gminnej Ewidencji Zabytków jako cmentarz „dawniej ewangelicki” z XIX wieku. Data założenia cmentarza pozostaje nieustalona.

Karta cmentarza z 30 września 1985 roku ocenia jego stan słowami: „Nagrobki w przeważającej części zniszczone”. Cmentarz leżał wtedy na terenie leśnym przy drodze do Białogóry, około kilometra od wsi, a układ grobów był zatarty; lepiej zachowała się jedynie część wschodnia z pomnikiem ku czci poległych w latach pierwszej wojny światowej. Naliczono wówczas siedem nagrobków wolnostojących i cztery ozdobne ogrodzenia, a najstarszy zachowany nagrobek nosił datę 1879 roku.

Białogóra — do 1945 roku Wittenberg, w zapisach starszych Weissenberg — leżała przed wojną nie w powiecie puckim, lecz w lęborskim (Kreis Lauenburg i. Pommern), w prowincji Pomorze, w rejencji koszalińskiej. To jedna z tych wsi dzisiejszej gminy Krokowa, które przed 1945 rokiem leżały po pomorskiej stronie granicy. Franz Schultz wywodzi jej dzieje od 1437 roku, kiedy notowano ją jako lenno czynszowe na prawie polskim, płacące cztery grzywny; przynależny folwark zakon krzyżacki zatrzymał we własnym zarządzie. Jako wieś skarbowa pozostawała przy książętach pomorskich i w 1620 roku wymieniono ją wśród przynależności urzędu książęcego — liczyła wtedy jedenaście i pół włóki oraz młyn. Dnia 19 kwietnia 1621 roku książę Bogusław XIV oddał ją w lenno Matzkemu Borckemu, w nagrodę za długoletnią służbę na dworze.

Od 1638 roku wymieniają ją dokumenty rodziny von Krockow, a w 1756 roku tworzyła wraz z Osiekami i kilkoma sąsiednimi majątkami tak zwany kompleks osiecki tej rodziny.

W 1784 roku Białogóra leżała cztery mile na północny wschód od Lęborka, nad Bałtykiem, w piaszczystej okolicy. Obok folwarku mieszkało siedmiu gospodarzy, sześciu zagrodników i nauczyciel; był młyn wodny, karczma i kuźnia — razem 21 dymów. Do wsi należał las Piasnicz i prawo brzegowe; mieszkańcy należeli do parafii w Osiekach Lęborskich (Ossecken). Szkoła działała tu w latach osiemdziesiątych XVIII wieku — Schultz wymienia Wittenberg wśród czterdziestu ośmiu wiejskich szkół powiatu.

Po sprzedaży w 1804 roku dobra przechodziły z rąk do rąk — von Jasmund, potem von Bülow, wreszcie sekwestr sądowy — a w 1861 roku nabyli je za 170 000 talarów von Köllerowie z Osiek, w których rękach pozostawały w 1912 roku. Nabywca, Heinrich von Köller, był w latach 1883–1894 starostą powiatu lęborskiego. Słownik geograficzny notuje wieś tylko z nazwy — „Białogóra, po niem. Wittenberg, wś, pow. lęborski, ziemi pomorskiej” — bez danych liczbowych i bez wzmianki o cmentarzu.

Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujął wieś w dwóch osobnych hasłach, ponieważ dzieliła się wtedy na gminę wiejską i obwód dworski. Gmina wiejska liczyła 345,1 hektara oraz 185 mieszkańców, w tym 176 ewangelików i dziewięciu katolików; obwód dworski — 1549,5 hektara oraz 111 mieszkańców, w tym 107 ewangelików i czterech katolików. Razem mieszkało tu wówczas 296 osób, z czego 283 wyznania ewangelickiego. Obie jednostki należały do parafii ewangelickiej w Osiekach Lęborskich (Ossecken) i do obwodu urzędowego o tej samej nazwie, katolików zaś spis przypisał parafii w Lęborku.

Mieszkańców naliczono 156 w 1818 roku, 348 w 1852, 287 w 1925 — wśród nich 258 ewangelików i 10 katolików — następnie 252 w 1933 i 278 w 1939; liczby te podaje zestawienie ludności z lat 1818–1939, przytaczane za hasłem niemieckiej Wikipedii. Niezależnie od niego Franz Schultz w monografii powiatu lęborskiego z 1912 roku podaje dla Wittenbergu gminę wiejską o 189 mieszkańcach i obszar dworski o 1596 hektarach i 97 mieszkańcach, czyli razem 286 osób.

Własnego kościoła ani kaplicy Białogóra nigdy nie miała. Od 1904 roku najbliższą świątynią ewangelicką był kościół filialny w Wierzchucinie, ukończony i poświęcony 2 września tego roku; do tej filii należały, obok Wierzchucina, także Białogóra, Słuchowo, Prusewo i Brzyno. Nieliczni katolicy podlegali parafii w Lęborku, a po utworzeniu 1 kwietnia 1928 roku samodzielnej kuracji w Wierzchucinie — parafii wierzchucińskiej. Obwód dworski włączono do gminy wiejskiej 30 września 1928 roku.

Wiosną 1945 roku okolicę zajęła Armia Czerwona; wkrótce potem ludność niemiecką wysiedlono, a wieś, przemianowana na Białogórę, zmieniła charakter na katolicki. Mieszkający tu dziś ewangelicy należą do parafii w Słupsku (diecezja pomorsko-wielkopolska Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego), która utrzymuje punkt nabożeństw w Lęborku.

Źródła: F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 38, 281 i 449; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (prowincja Pomorze, rejencja koszalińska, powiat lęborski, strony 188–189 i 194–195, pozycje 62 i 165); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. I, hasła „Białagóra” (6.) i „Białogóra”; M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej”, hasło Wierzchucino, oraz jego zbiór położeń cmentarzy; wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Krokowa, pozycja 13; karta obiektu w serwisie zabytek.pl Narodowego Instytutu Dziedzictwa, numer 694404; hasło „Białogóra (Krokowa)” w niemieckiej Wikipedii — za zestawieniem ludności z lat 1818–1939 i datą zniesienia obwodu dworskiego; Państwowy rejestr nazw geograficznych, urzędowe nazwy miejscowości, hasło „Prusewo” (gmina Krokowa); Gminny Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy Krokowa na lata 2024–2027 (uchwała nr LXXIII/690/2023 z 30 listopada 2023 roku); karta cmentarza w Białogórze, oprac. G. Olszewska-Hellmann, Gdańsk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1083–1084.