Biały Bór — kościół ewangelicki (Baldenburg)

Kościół ewangelicki w Białym Borze — dawnym Baldenburgu — był budowlą prostą, na planie prostokąta, z cegły i szachulca wypełnionego gliną, wzniesioną w 1763 albo 1766 roku. Tak opisał go inwentarz zabytków sztuki prowincji Prusy Zachodnie z 1887 roku, oparty na ankietach rozesłanych do proboszczów. Wisiały w nim dwa dzwony: mniejszy z 1765 roku, odlany przez Ernsta Friedricha Kocha w Gdańsku, z napisem „Sit nomen domini benedictum. Me fecit Ernst Friedrich Koch Gedani anno 1765”, i większy z 1797 roku, dzieło J. M. Meyera ze Szczecinka.

Metryka samej parafii sięga czasów przed Reformacją. Wielki mistrz Ulrich von Jungingen nadał proboszczowi Białego Boru, Peterowi Malzanowi, wieś Biskupnicę wraz z rolą, łąkami, wodami, jeziorami i lasami — na wieczne posiadanie dla niego i jego następców, z sądownictwem wyższym i niższym. Wieś liczyła sześćdziesiąt włók miary chełmińskiej. Dokument wystawiono w Malborku w dzień świętego Wawrzyńca Męczennika 1408 roku.

Biały Bór przyjął naukę Reformacji wcześnie: mieszkańcy przeszli na luteranizm i już w 1560 roku oficjalnie powołali zbór ewangelicki. W dobie kontrreformacji odebrano im kościół. Według kroniki Harnocha z 1890 roku ewangelicy w Białym Borze mieli własny dom modlitwy już na początku XVII wieku; w latach 1632 i 1642 wzmiankowano go jako mieszczący się w ratuszu. Według tej samej kroniki duchownym miał tu być w latach 1614–1619 Johann Bordelmann.

Z 1640 roku pochodzi zdarzenie, które zapisało się najtrwalej. Inwentarz z 1887 roku wymienia w tutejszym kościele katolickim czerwony ornat z początku XVII wieku i dodaje o nim: „In demselben wurde der letzte katholische Pfarrer von Baldenburg im Jahre 1640 vor dem Altare erschossen” — w tym właśnie ornacie ostatni katolicki proboszcz Białego Boru został w 1640 roku zastrzelony przed ołtarzem. Okoliczności ani sprawców inwentarz nie podaje; opracowanie popularne, z którego zdarzenie trafiło do obiegu, umieszcza je podczas mszy i tłumaczy protestem przeciw królewskiej decyzji. Zdarzenia tego nie potwierdzono dotąd w aktach archiwalnych.

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom I, 1880) protestantyzm umocnił się w Białym Borze, po niemiecku Baldenburg, zwłaszcza w czasie najazdów szwedzkich, a w 1645 roku, po śmierci proboszcza, innowiercy spalili kościół i plebanię; w czasie wydania tomu miasto miało katolicki kościół filialny parafii w „Eikfirze” oraz zbór ewangelicki.

Nazwiska duchownych z czasów polskich przechował spis duchownych mniejszych miast Prus Królewskich, który ułożył burmistrz Chojnic Isaac Gottfried Goedtke, a w 1753 roku wydał w Gdańsku Andreas Schott; Rhesa, który z niego korzystał, uzupełnił je o szczegóły. Pierwszy na liście jest Samuel N., który według Rhesy sprawował tu urząd przez wiele lat i zmarł w podeszłym wieku w 1632 roku. Jego następca Paul Grulich (1632–1647) był w 1645 roku na colloquium charitativum w Toruniu i podpisał złożone tam wyznanie wiary ewangelików. Po nim przyszedł N. Tetzlaff z Koszalina (1647–1659). Dalej urzędowali Elias Dögen (1667–1677, potem w Kołobrzegu) i od 1677 roku Martin Anhalt z Bobolic. Po nim byli Johann Köns, zmarły w 1694 roku, i Bartold Proeleus, urodzony w Słupsku w 1665 roku, pastor od 1694 roku do śmierci 9 maja 1747 roku.

Spis Goedtkego kończy się na Franzu Ludwigu Grützmacherze, objętym urzędem w 1747 roku; według Rhesy był tu do 1760 roku i wrócił na Pomorze.

Rękopis burmistrza Chojnic Isaaka Gottfrieda Goedtkego, luteranina, z około 1760 roku opisuje dzieje kościelne Czarnego. Dopisek do tego rękopisu podaje przy pastorach Czarnego, że Johann Friedrich Schmuke, subrektor gimnazjum w Szczecinku, otrzymał w 1761 roku powołanie na pastora do Białego Boru.

Wizytacja archidiakona Jezierskiego z 1695 roku zastała w Białym Borze kościół katolicki, ale spośród trzech jego witryków dwóch — Daniela Szobrinusa i Martina Szmytkego — zapisała jako „heretyków”, a katolikiem był tylko trzeci, Achacy Kreizmer. Szkoła spłonęła i dzieci uczył wtedy pisarz miejski, choć wcześniejsze wizytacje nakładały tę powinność na rektora szkoły. Tabela szkół dekanatu człuchowskiego, którą Waschinski ułożył z wizytacji, zaznacza, że w XVI wieku kościół katolicki w Białym Borze przeszedł w posiadanie protestantów.

W 1617 roku nie było tu ani szkoły, ani nauczyciela, w 1653 roku istniała już szkoła ewangelicka, w 1695 roku prowadzono przy niej nauczanie, a zapis z 1765 roku znów wymienia szkołę ewangelicką.

Harnoch zapisał, że 19 kwietnia 1765 roku stojący na rynku kościół ewangelicki w Białym Borze spłonął razem z miastem, a nowy wzniesiono na tym samym miejscu z muru pruskiego; parafia liczyła w 1890 roku 3600 dusz. W 1772 roku miasto znalazło się w zaborze pruskim. Ślad tutejszego duchowieństwa prowadzi dalej niż samo miasto: wykaz duchownych pomorskich notuje Heinricha Friedricha Wilhelma Schunckego, urodzonego 12 stycznia 1764 roku, syna Johanna Friedricha, pastora w Baldenburgu. Uczył się w szkole w Stargardzie i przez cztery lata w sierocińcu w Halle, a w 1790 roku objął parafię w Vessin, którą prowadził czterdzieści jeden lat.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył w Baldenburgu 2399 mieszkańców, w tym 2269 ewangelików, 47 katolików i 83 Żydów. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 3972 ewangelików; patronem był magistrat Białego Boru, a pastorem był od 1889 roku August Sakowsky. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykazał 2469 mieszkańców, z czego 2461 podało niemiecki jako język ojczysty; w tej grupie było 2334 ewangelików, 70 katolików i 57 Żydów.

Spis dzwonów kościołów ewangelickich Grenzmarku, ogłoszony przez Fritza Mertinata w latach 1941–1942, tuż przed wojenną rekwizycją, wymienia dzwon z brązu z 1797 roku, odlany przez J. M. Meyera z Neustettin, z imieniem duchownego C. F. Biegona, i dzwon z 1924 roku od Schillinga z Apoldy, odlany w miejsce dzwonu Kocha z 1765 roku, oddanego w 1917 roku.

Z tutejszej parafii ewangelickiej — w źródłach niemieckich „Baldenburg” — zachowały się księgi metrykalne z lat 1765–1808. Figurują w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe. Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów i zgonów od 1765 roku, wykaz komunikantów od 1870 i księgi konfirmacji od 1858 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St 1765— K 1870— Konf 1858—. Dupl. A.-G. Hammerstein: Tf Tr St 1807—44; 1850—74.”.

U schyłku drugiej wojny światowej parafia w Białym Borze wraz z filią w Grabowie liczyła około 4200 wiernych, czyli ponad dziewięćdziesiąt procent mieszkańców. Należała do ewangelickiej diecezji człuchowskiej, obejmującej trzynaście parafii; wśród nich były też Barkowo, Czarne, Człuchów, Drzonowo, Koczała, Lędyczek, Olszanowo, Pietrzykowo z Borowym Młynem, Przechlewo, Rzeczenica, Debrzno i Sąpolno. Od 1640 roku przez ponad trzy stulecia ewangelicy stanowili w mieście zdecydowaną większość. Tutejsza świątynia, wielokrotnie nawiedzana pożarami, dopełniła swoich dziejów wraz z zagładą blisko osiemdziesięciu procent zabudowy miasta w 1945 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Georga Stephaniego z Białogardu Goedtke notuje od 1665 roku, Rhesa i księga pastorów od 1660; obaj zgodnie podają, że w 1667 roku przeszedł do Chojnic, gdzie zmarł w 1681 roku. Ludwig Rhesa, autor wykazu duchownych Prus Zachodnich z 1834 roku, datuje ten wielki pożar na 1 kwietnia 1763 roku i dodaje, że spłonęły wtedy kościół, ratusz i plebania, a wraz z księgami kościelnymi i aktami ratusza przepadły wszystkie dawne wiadomości o początkach gminy i budowie pierwszego kościoła. Inwentarz z 1887 roku wiąże śmierć ostatniego katolickiego proboszcza z 1640 rokiem, Słownik geograficzny pisze o śmierci proboszcza w 1645 roku, po której innowiercy spalili kościół i plebanię.

Według Goedtkego Martin Anhalt zmarł w 1679 roku, według Rhesy po trzech latach przeniesiono go gdzie indziej.

🟡 Goedtke różni się od innych źródeł w jednej sprawie. Księga pastorów notuje Johanna Friedricha Schunkego na lata 1760–1765; dopisek do rękopisu Goedtkego (s. 246) pisze nazwisko Schmuke i podaje powołanie w 1761 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 2335 ewangelików (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 4115 dusz. Pastorem był wtedy, od 1904 roku, Ernst Schlewe, urodzony w 1870 roku.

Prasa uzupełnia ten wykaz. W grudniu 1883 roku pastorem kościoła ewangelickiego w Białym Borze został dotychczasowy pastor w Cörlin nad Persante A. Hoffmann. Wiosną 1904 roku dotychczasowy pastor Białego Boru August Louis Johannes Sakowsky został powołany do kościołów w Bischofswerder i Groß Peterwitz w diecezji Rosenberg. W marcu 1915 roku magistrat jako patron ogłosił, że parafia miejska przy linii kolejowej ze Słupska do Neustettin zwolni się 10 kwietnia wskutek odejścia dotychczasowego pastora; liczyła 4200 dusz, a uposażenie wynosiło 2400 marek pensji podstawowej i mieszkanie. W lipcu 1916 roku prasa ogłosiła, że tutejszy pastor pomocniczy licencjat dr Becker został pastorem w Białym Borze.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Paul Grulich (1632), Johann Tetzlav (1647), Georg Stephani (1660), Martin Anhalt (1677), Barthold Proeleus (1694), Franz Ludwig Grützmacher (1747–1760), Johann Friedrich Schunke (1760–1765), Johann Christian Ulrich (1808), Friedrich Moritz Butzke (1839), Carl Alfred Leopold Luckow (1871), Albert Emil Kypke (1872), Hermann Theodor Wilhelm Jacobi (1877), Carl Friedrich Alexander Constantin Meyer (1878), Albert Friedrich Conrad Hoffmann (1883), Ernst Wilhelm Sigismund Schlewe (1904). Bez podanego roku: Daniel Eduard Fielitz, Johann Köns, August Louis Johannes Sakowsky, NN Schmidt.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. I, hasło „Baldenburg”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 494–495; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 13, nr 206; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, dokument LV, s. 289; „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone”, Danzig 1887 („Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, zeszyt IV), s. 396; „Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen”, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Schlochau, s. 158, pozycja 1; „Gemeindelexikon für das Königreich Preußen”, spis z 1 grudnia 1910 roku, rejencja kwidzyńska, Kreis Schlochau; Benedykt Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, Borowy Młyn — Rumia 2008, s. 27, 119; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, hasło Vessin, s. 482; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku nr 9/2023; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 287, 430; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); F. Mertinat, „Die Glocken der evangelischen Kirchen in der Grenzmark”, „Grenzmärkische Heimatblätter” 1941–1942, s. 117; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 82; I. G. Goedtke, „Evangelisches Predigt-Amt in denen kleineren Städten des Polnischen Preussens”, wyd. A. Schott, Danzig 1753, s. 18; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 16; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 78; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 33, 277; t. 2, s. 486, 667, 668; t. 3, s. 815, 862, 968, 1029; t. 4, s. 1109, 1178; t. 5, s. 1403; t. 6, s. 1544, 1593, 1598, 1662, 1765; t. 7, s. 1819, 1869; Isaak Gottfried Goedtke, „Kirchengeschichte der evangelischen kleinen Städte im Polnischen Preußen”, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen), s. 246; „Norddeutsche allgemeine Zeitung”, 16 grudnia 1883 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 28 maja 1904 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 10 marca 1915 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 2 lipca 1916 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).