Bierkowo — dawny kościół ewangelicki (ob. św. Józefa)

Kościół w Bierkowie, po niemiecku Birkow, to murowana świątynia neogotycka, którą tutejsza gmina ewangelicka budowała od 1906 roku; w 1911 roku konsekrował ją generalny superintendent Büchsel ze Szczecina. Po 1945 roku przejął ją Kościół rzymskokatolicki; dziś jest kościołem filialnym pod wezwaniem świętego Józefa w parafii Bruskowo Wielkie. Józef Szymański przytacza raport księdza Jana Ziei, w którym ten zrelacjonował między innymi niedzielę 30 grudnia 1945 roku, a o Bierkowie, Bruskowie i Swołowie pisał, że „w każdej wsi jest kościół ewangelicki”, i dodawał: „Dotąd dojeżdżaliśmy tylko do Bierkowa”.

W 1784 roku Bierkowo, wieś królewskiego urzędu słupskiego, leżało ćwierć mili na północny zachód od Słupska. Obok folwarku mieszkało 12 gospodarzy z sołtysem, dwóch zagrodników i czterech chałupników-budników; była szkoła i dom pasterski — razem 21 dymów. Wieś należała do parafii w Zębowie (Symbow) w synodzie darłowskim.

Do 1895 roku wieś należała do parafii ewangelickiej w Zębowie, a do tamtejszego kościoła wierni mieli siedem kilometrów. Cmentarz założono w 1893 roku przy drodze do Zębowa. Dnia 6 sierpnia 1895 roku utworzono w Bierkowie osobną gminę kościelną, która jednak pozostała pod jednym urzędem proboszczowskim z Zębowem. Budowę kościoła uchwaliła rada kościelna w 1906 roku, za zgodą — jak pisze Karl-Heinz Pagel — patronów z rodzin von Zitzewitz i von Below (Ernst Müller podaje, że samo Bierkowo było wolne od patronatu).

Kościół poświęcono 23 marca 1911 roku. Według relacji „Der Reichsbote” orszak wyruszył z pobliskiej szkoły: na przedzie szli starsi zboru ze świętymi naczyniami, za nimi generalny superintendent Büchsel z trzynastoma duchownymi synodu miejskiego Słupska i przedstawiciele władz; obecni byli też patroni i starsi kościoła macierzystego w Zębowie — szambelan hrabia von Zitzewitz-Zezenow, von Below-Reddentin i rotmistrz doktor praw von Zitzewitz-Zitzewitz. Mowę poświęcenia generalny superintendent oparł na słowach z Ewangelii Jana 14,6, które cesarzowa własnoręcznie wpisała do podarowanej kościołowi Biblii ołtarzowej. Liturgię odprawił pastor Schramm jako zastępca przebywającego na urlopie superintendenta, kazanie na podstawie Psalmu 105,1–4 wygłosił miejscowy duchowny, a generalny superintendent ochrzcił w nowym kościele pierwszych troje dzieci.

W czasie uroczystości po raz pierwszy zabrzmiały organy. Starszy zboru Granzow otrzymał Powszechną Odznakę Honorową (Allgemeines Ehrenzeichen). Budowę umożliwiły gminie dar monarszy i znaczne zapomogi z funduszy kościelnych; wnętrze otrzymało barwną polichromię, a malowanie ołtarza i chrzcielnicy oraz żyrandole ufundowali darczyńcy. Urzędowy wykaz z 1924 roku podaje dla gminy w Birkow 806 dusz.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia Birkow nadal jako gminę kościelną w parafii Symbow, oddaloną od Symbow o 5 kilometrów i wolną od patronatu, a dla całej parafii podaje 2650 dusz. Według poprawek do tego spisu pastor parafii, Martin Hedemann, już nie żył.

W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku naliczono tu 814 ewangelików i ani jednego katolika, a w 1939 roku wieś liczyła 781 mieszkańców.

Po 1945 roku ludność niemiecką wysiedlono — transporty odeszły w listopadzie 1945 roku, w sierpniu 1946 i w listopadzie 1947.

Cmentarz o powierzchni około 6700 metrów kwadratowych leży na południe od zabudowań. Założenie oparte na rzucie kwadratu, dziś zbliżone do prostokąta, otaczają — jak dawniej — pola uprawne. W terenie niewielkie różnice wysokości czynią obszar cmentarza czytelnym. Cmentarz jest nieczynny, z zachowanym lapidarium; najstarszym reliktem jest fragment żeliwnego krzyża gospodarza Augusta Ratzkego, zmarłego w 1899 roku.

Źródła: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 168, poz. 10; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, hasło Symbow, s. 479–481; K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, s. 170; K.-H. Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, s. 398–401; wystawa „Zapomniane cmentarze Gminy Słupsk”, Swołowo 2020; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 930; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 176 i 247; Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern — urzędowy wykaz parafii, kościołów i kaplic prowincji Pomorze, oprac. A. Bretschneider, wyd. 4, Stettin 1924, s. 175; „Der Reichsbote” (Berlin), 4 kwietnia 1911 roku, s. 12 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); J. Szymański, „Tworzenie struktur parafialnych i życia religijnego w Słupsku w latach 1945–1948”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 112, 2019, s. 406.