Bińcze — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Bińczu, do 1945 roku Bärenwalde, leży przy dawnym kościele ewangelickim — dziś rzymskokatolickim filialnym pod wezwaniem Świętej Rodziny — i po wojnie przeszedł, razem ze świątynią, do katolików. Według listu ks. Kriegera z 1948 roku, administratora rzymskokatolickiej parafii w Uniechowie, do której należało wtedy Bińcze, poniemieckie cmentarze tej parafii miały rozwalone płoty i były zarośnięte krzakami, a stały na nich tablice i pomniki z niemieckimi napisami.

Referendarz Wydziału Społeczno-Politycznego Urzędu Wojewódzkiego Szczecińskiego po lustracji referatu społeczno-politycznego w Starostwie Powiatowym w Człuchowie odnotował 13 sierpnia 1948 roku, powołując się na ten list, że księża sami interesują się „akcją repolonizacyjną” i pytają, czy i w jaki sposób można usuwać z cmentarzy niemieckie nagrobki; sprawę pozostawił do omówienia z naczelnikiem wydziału, a zarządzeń nie wydawał.

Do pierwszego rozbioru wieś należała do starostwa człuchowskiego Rzeczypospolitej, potem trafiła do powiatu człuchowskiego w rejencji kwidzyńskiej, w prowincji Prusy Zachodnie. W latach 1920–1938 leżała w prowincji Marchia Graniczna Poznań–Prusy Zachodnie w rejencji pilskiej, a od 1 października 1938 roku w prowincji Pomorze, w rejencji Grenzmark Posen-Westpreußen z siedzibą w Pile. W leksykonie Meyersa wieś figuruje jako majątek liczący około 1910 roku 401 mieszkańców, z gorzelnią i leśniczówką, przy linii kolejowej ze Szczecinka do Chojnic.

Ksiądz Jakub Fankidejski zapisał, że pierwszą wzmiankę o kościele w Bärenwalde przynoszą akta synodu prowincjonalnego arcybiskupa Jana Wężyka z 1628 roku. W spisie kościołów dekanatu czarnieńskiego umieszczono go z adnotacją, że jest „zbezczeszczony przez heretyków”, a wizytacja Trebnica dodaje w 1653 roku, że kościół „bezprawnie wtedy posiadali innowiercy”. Oba zapisy o Bärenwalde są głosem strony katolickiej — słowa „heretycy”, „innowiercy” i „bezprawnie” oddają jej ocenę, nie stan prawny uznawany przez drugą stronę.

Harnoch odnotowuje, że przed 1600 rokiem pastorem w Bärenwalde był Joachim Pfefferkorn, w 1600 roku powołany do Człuchowa. Wykaz duchownych we wsi Harnoch prowadzi od 1660 do 1822 roku. W XVI wieku wzniesiono tu kościół ewangelicki — tę metrykę powtarza inwentarz zabytków z 1887 roku, opatrując ją znakiem zapytania. W czasach Harnocha zastąpiła go budowla z 1829 roku, drewniana i bardzo mała, z dwoma dzwonami w dzwonnicy. W latach 1826–1852 tutejszy zbór był filią Człuchowa, od 1852 roku należał do Olszanowa. W haśle o Człuchowie Harnoch podaje, że Bärenwalde odłączono od Człuchowa w 1853 roku, a Bär wskazuje księgi Bärenwalde z lat 1829–1853 w ewangelickim urzędzie parafialnym w Człuchowie.

Zachowany szachulcowy kościół — dziś rzymskokatolicki, pod wezwaniem Świętej Rodziny, wpisany do rejestru zabytków — według karty Narodowego Instytutu Dziedzictwa od 1946 roku służy katolikom. Karta datuje istniejącą budowlę na 1761 rok.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Bińcze należało do starosty Franza von Weihera, potem do jego syna Franza Karla (zmarłego w 1763 roku) i pozostałych dzieci; w wyniku działu z 1767 roku przypadło córce Franzisce Albertinie, zamężnej von Somnitz (zmarłej w 1777 roku), od 1777 roku jej synowi Johannowi Friedrichowi von Somnitzowi, a od 1781 roku Johannowi Joachimowi von Brunnowi. W wykazie wasali z 1774 roku Bińcze figuruje wśród dóbr Franza von Somnitza, a w latach 1775–1776 — jego brata Johanna, mieszkającego w Królewcu.

Bär wykazuje chrzty, śluby i zgony Bärenwalde, prowadzone przy ewangelickiej parafii w Olszanowie od 1731 roku, z wypisem ze starej księgi kościelnej sięgającym 1660 roku. W 1855 roku wpisano tam dla wsi krótką kronikę kościelną. Duplikaty ksiąg katolickich, wystawione wyłącznie dla Bärenwalde, prowadził sąd w Czarnem dla parafii w Heinrichswalde.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Bärenwalde jako majątek rycerski. Notował tu 19 domów mieszkalnych i 169 mieszkańców, w tym 132 ewangelików, 22 katolików i 15 osób innych wyznań. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii Heinrichswalde; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku prowadzi Bärenwalde wśród obwodów dworskich, na stronie 162 pod pozycją 86. W wykazie zanotowano 371 mieszkańców w dwudziestu siedmiu domach: 350 ewangelików i dwudziestu jeden katolików. Katolicy chodzili do parafii w Heinrichswalde, ewangelicy do parafii w Olszanowie. W inwentarzu zabytków prowincji z 1887 roku podano dla całego powiatu człuchowskiego 66 972 mieszkańców, w tym 37 019 ewangelików i 28 253 katolików.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Harnoch podaje przynależność zboru do Olszanowa od 1852 roku, a w haśle o Człuchowie odłączenie Bärenwalde od Człuchowa w 1853 roku. Harnoch opisuje drewnianą budowlę z 1829 roku, a karta Narodowego Instytutu Dziedzictwa datuje istniejący szachulcowy kościół na 1761 rok.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 250 ewangelików w obszarze dworskim, a w całej tutejszej parafii 1227 dusz.

Źródła: „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, Heft IV, Danzig 1887, s. 387–388 (opracowanie J. Heisego); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 495–496 i 505; ks. J. Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 334; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, hasła Elsenau i Heinrichswalde; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern”, Stettin 1938, nr 54, s. 51–52, i nr 160, s. 197–198; 1942, nr 8, s. 14; Kościół filialny pod wezwaniem Świętej Rodziny w Bińczu — Zabytek.pl (karta Narodowego Instytutu Dziedzictwa); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 355 (s. 15), nr 1241 (s. 103–104); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 126–127; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79; Archiwum Państwowe w Szczecinie, Urząd Wojewódzki Szczeciński, sygn. 65/317/0/5/1295 („Sprawy wyznaniowe”, 1947–1948), k. 571–572 (list ks. Kriegera, administratora parafii rzymskokatolickiej w Uniechowie, do starostwa człuchowskiego, Bińcze, 22 lipca 1948 roku); Archiwum Państwowe w Szczecinie, Urząd Wojewódzki Szczeciński, sygn. 65/317/0/5/1295 („Sprawy wyznaniowe”, 1947–1948), k. 569 (notatka referendarza Wydziału Społeczno-Politycznego Urzędu Wojewódzkiego z 13 sierpnia 1948 roku).