Bińcze — cmentarz ewangelicki na Glinianej Górze

Dawny cmentarz ewangelicki w Bińczu leży na wzniesieniu zwanym Gliniana Góra, około półtora kilometra na północny zachód od środka wsi i od kościoła. Ewidencja prowadzi go jako cmentarz parafialny — dawniej ewangelicki, obecnie katolicki. Według listu ks. Kriegera z 1948 roku, administratora rzymskokatolickiej parafii w Uniechowie, do której należało wtedy Bińcze, poniemieckie cmentarze tej parafii miały rozwalone płoty i były zarośnięte krzakami, a stały na nich tablice i pomniki z niemieckimi napisami.

Referendarz Wydziału Społeczno-Politycznego Urzędu Wojewódzkiego Szczecińskiego po lustracji referatu społeczno-politycznego w Starostwie Powiatowym w Człuchowie odnotował 13 sierpnia 1948 roku, powołując się na ten list, że księża sami interesują się „akcją repolonizacyjną” i pytają, czy i w jaki sposób można usuwać z cmentarzy niemieckie nagrobki; sprawę pozostawił do omówienia z naczelnikiem wydziału, a zarządzeń nie wydawał. Daty założenia ani opisu zachowanych nagrobków nie podaje żadne z dostępnych źródeł.

Bińcze, do 1945 roku Bärenwalde, lokowali Krzyżacy w 1397 roku — osadnikiem był Stefan z Götzendorf, a nadanie obejmowało 84 włóki aż po jezioro Trzcinne. Po 1466 roku była to wieś szlachecka w Prusach Królewskich. Dawny kościół katolicki wsi Słownik geograficzny wymienia wśród świątyń okolicy, które przepadły „częścią w skutek reformacyi luterskiej, częścią też po okupacyi pruskiej”. Panske zalicza Bärenwalde do dóbr ziemskich, na których powstały nowe zbory luterańskie, i notuje, że przed 1600 rokiem służył tu Joachim Pfefferkorn z Pasewalku, późniejszy predykant luterański w Człuchowie w latach 1600–1609. Za szwedzkiej okupacji, od 1656 do 1660 roku, nabożeństwa luterańskie w kaplicy zamkowej w Człuchowie odprawiał pastor Schmidt z Bärenwalde.

Wykaz ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony przez Maxa Bära, odnotowuje osobny ciąg chrztów, ślubów i pogrzebów dla Bärenwalde od 1731 roku, prowadzony przy parafii w Olszanowie, wraz z wyciągiem ze starej księgi kościelnej z 1660 roku. W latach 1829–1853 księgi te były przy ewangelickim urzędzie parafialnym w Człuchowie, a w roku 1855 wpisano do nich krótką kronikę kościoła.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Bińcze należało do starosty Franza von Weihera, potem do jego syna Franza Karla (zmarłego w 1763 roku) i pozostałych dzieci; w wyniku działu z 1767 roku przypadło córce Franzisce Albertinie, zamężnej von Somnitz (zmarłej w 1777 roku). W wykazie wasali z 1774 roku Bińcze figuruje wśród dóbr Franza von Somnitza, a w latach 1775–1776 — jego brata Johanna, mieszkającego w Królewcu.

W 1777 roku Bińcze przypadło według ksiąg hipotecznych synowi Franziski Albertiny, Johannowi Friedrichowi von Somnitzowi, a w 1781 roku Johannowi Joachimowi von Brunnowi.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Bärenwalde jako majątek rycerski. Notował tu 19 domów mieszkalnych i 169 mieszkańców, w tym 132 ewangelików, 22 katolików i 15 osób innych wyznań. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii Heinrichswalde; miejscowość miała własny okręg szkolny. Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku notuje 371 mieszkańców, z czego 350 ewangelików i dwudziestu jeden katolików (powiat człuchowski, strona 162, pozycja 86). Ewangelicy należeli wówczas do parafii w Olszanowie, po niemiecku Elsenau, katolicy do parafii w Heinrichswalde, dzisiejszym Uniechowie. Wiersz stoi w dziale obwodów dworskich, a gminy wiejskiej o tej nazwie wykaz nie prowadzi.

Słownik geograficzny notuje, że w Bärenwalde były poczta, parafia ewangelicka i szkoła, a wieś miała własną stację kolei chojnicko-szczecineckiej, od której mierzono odległości sąsiednich majątków. Inwentarz zabytków powiatów chojnickiego i człuchowskiego z 1887 roku wymienia Bärenwalde wśród kościołów ewangelickich powiatu: budowla szachulcowa, datowana przez autora na XVI wiek ze znakiem zapytania.

Do dziś stoi we wsi jeden kościół szachulcowy, obecnie rzymskokatolicki: w rejestrze zabytków jako filialny pod wezwaniem Świętego Ducha, na karcie Narodowego Instytutu Dziedzictwa — pod wezwaniem Świętej Rodziny. Heise wpisał Bärenwalde na listę dwudziestu jeden kościołów ewangelickich powiatu, a Harnoch nie wymienia we wsi kościoła katolickiego, choć wykaz takich kościołów dla całej parafii podaje. Rejestr datuje budowlę na XVIII wiek, karta Narodowego Instytutu Dziedzictwa — na 1761 rok, a Harnoch obecną w jego czasach budowlę na 1829 rok, poprzednią zaś na XVI wiek.

Kościół wraz z otoczeniem i cmentarzem przykościelnym wpisano do rejestru zabytków 26 marca 1960 roku — w dawnym rejestrze województwa słupskiego pod numerem 6, w pomorskim pod numerem A-167.

Wieś leżała w powiecie człuchowskim — w Prusach Zachodnich, w rejencji kwidzyńskiej; w latach 1920–1938 w prowincji Marchia Graniczna Poznań–Prusy Zachodnie, w rejencji pilskiej, a od 1 października 1938 roku w prowincji Pomorze, w rejencji Grenzmark Posen-Westpreußen z siedzibą w Pile. Wieś zajęła Armia Czerwona 25 lutego 1945 roku; upamiętnia to radziecki obelisk z 1955 roku. Nazwę Bińcze wprowadzono w 1946 roku, po krótkim okresie, gdy wieś nazywano Barwice.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Inwentarz zabytków z 1887 roku datuje kościół szachulcowy na XVI wiek ze znakiem zapytania, rejestr zabytków na XVIII wiek, karta Narodowego Instytutu Dziedzictwa na 1761 rok, a Harnoch obecną w jego czasach budowlę na 1829 rok. W podręczniku rejencji z 1868 roku i w Słowniku geograficznym wieś ma parafię ewangelicką, a wykaz gmin z 1885 roku i Bär wiążą ewangelików i księgi metrykalne z parafią w Olszanowie.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 250 ewangelików w obszarze dworskim, a w całej tutejszej parafii 1227 dusz.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone”, Danzig 1887 (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen, Heft IV), s. 388, przypis 10; ks. P. Panske, „Chojnice i Człuchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji”, Toruń 1925, odbitka z „Rocznika Towarzystwa Naukowego w Toruniu” t. 32, s. 22 i 33–34; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, hasło Elsenau, diecezja Schlochau; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, hasła Człuchowo, Kwidzyn, Neubergen i Rittersberg; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, numer A-167 (dawny rejestr województwa słupskiego, numer 6), decyzja z 26 marca 1960 roku; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Cmentarz ewangelicki — Zabytek.pl; „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern”, Stettin 1938, nr 54, s. 51–52, i nr 160, s. 197–198; 1942, nr 8, s. 14; Kościół filialny pod wezwaniem Świętej Rodziny w Bińczu — Zabytek.pl (karta Narodowego Instytutu Dziedzictwa); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 355 (s. 15), nr 1241 (s. 103–104); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 126–127; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79; Archiwum Państwowe w Szczecinie, Urząd Wojewódzki Szczeciński, sygn. 65/317/0/5/1295 („Sprawy wyznaniowe”, 1947–1948), k. 571–572 (list ks. Kriegera, administratora parafii rzymskokatolickiej w Uniechowie, do starostwa człuchowskiego, Bińcze, 22 lipca 1948 roku); Archiwum Państwowe w Szczecinie, Urząd Wojewódzki Szczeciński, sygn. 65/317/0/5/1295 („Sprawy wyznaniowe”, 1947–1948), k. 569 (notatka referendarza Wydziału Społeczno-Politycznego Urzędu Wojewódzkiego z 13 sierpnia 1948 roku).