Bińcze — poewangelicki kościół (ob. parafialny Świętej Rodziny)

Bińcze, do 1945 roku Bärenwalde, to wieś w powiecie człuchowskim, lokowana przez Krzyżaków w 1397 roku na 84 włókach przez Stefana von Götzendorfa. Po 1466 roku była wsią szlachecką Rzeczypospolitej i należała do starostwa człuchowskiego aż do 1772 roku. Przed 1945 rokiem wchodziła w skład powiatu człuchowskiego (Kreis Schlochau): do lat 1919–1920 w prowincji Prusy Zachodnie i rejencji kwidzyńskiej, w latach 1920–1938 w prowincji Marchia Graniczna Poznańsko-Zachodniopruska z rejencją w Pile, a od 1 października 1938 roku w prowincji Pomorze. Także po tej zmianie powiat pozostał w rejencji z siedzibą w Pile (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreußen): zaliczyła go do niej ustawa z 21 marca 1938 roku, która w tej części weszła w życie 1 października 1938 roku.

Gmina ewangelicka jest tu równie stara jak Reformacja w starostwie. Ksiądz Panske wylicza Bärenwalde wśród dóbr szlacheckich, na których za starosty człuchowskiego Stanisława Latalskiego zakładano zbory luterskie, jak pisze, „na świeżym korzeniu”. Pierwszym znanym z nazwiska duchownym był Joachim Pfefferkorn z Pasewalku, który służył w Bärenwalde, zanim w 1600 roku powołano go do Człuchowa; zgodnie podają to Harnoch i Panske. W zestawieniu szkół pomorskich, które Waschinski ułożył z wizytacji, Bińcze ma przy szesnastym wieku dopisek, że kościół katolicki przeszedł w posiadanie protestantów.

Spis dzwonów kościołów ewangelickich Grenzmarku, ogłoszony przez Fritza Mertinata w latach 1941–1942, tuż przed wojenną rekwizycją, opisuje dwa dawne dzwony z brązu: jeden odlał w 1643 roku Franz Dubois, z napisem „Laudate Dominum in cimbalis bene sonantibus” i nazwiskami Adama Wedelstedego, Michaela Beckera i Andreasa Wentzkego, drugi — z 1610 roku — Jochim Carstede, z dolnoniemieckim napisem „Godt der Here schop mi”.

Według Aleksandra Klempa (1994, s. 136) na początku XVIII wieku do zboru w Bińczu należały przede wszystkim wsie posiadane wówczas przez Wejherów: Bińcze, Jaromierz, Pawłowo, Płaszczyca, Kamień i Stołczno; nawet filialny zbór w Stołcznie podlegał pastorowi z Bińcza, a nie leżącemu bliżej zborowi w Olszanowie. Pastor z Bińcza obsługiwał też zbór w Jaromierzu, do przełomu XVII i XVIII wieku w Stołcznie, a w latach 1718–1731 w Krzemieniewie (s. 137). Autor przypuszcza, że w XVII i XVIII wieku pastorzy i wierni posługiwali się tu wyłącznie językiem niemieckim (s. 164).

Według pruskich ksiąg hipotecznych Bińcze należało do starosty Franza von Weihera, potem do jego syna Franza Karla (zmarłego w 1763 roku) i pozostałych dzieci; w wyniku działu z 1767 roku przypadło córce Franzisce Albertinie, zamężnej von Somnitz (zmarłej w 1777 roku), od 1777 roku jej synowi Johannowi Friedrichowi von Somnitzowi, a od 1781 roku Johannowi Joachimowi von Brunnowi. W wykazie wasali z 1774 roku Bińcze figuruje wśród dóbr Franza von Somnitza, a w latach 1775–1776 — jego brata Johanna, mieszkającego w Królewcu.

Duchownych wymienianych tu bez przerwy Harnoch liczy od 1660 do 1822 roku, a w podziale diecezjalnym z 1816 roku Bärenwalde jest samodzielną parafią z filiami w Stolzenfelde i Klausfelde. W 1826 roku wieś połączono jako filię z Człuchowem — obie wspólnoty obsługiwał odtąd jeden duchowny, pastor Otto Gustav Wilde, i tak też prowadzi je wykaz Rhesy. Od 1852 roku Bärenwalde należało do parafii w Olszanowie (Elsenau); przy haśle Człuchów Harnoch datuje to odłączenie na 1853 rok. Wykaz ordynowanych, ogłoszony w królewieckiej „Ostpreußische Zeitung” 8 maja 1853 roku, nazywa jednak Bärenwalde jeszcze wtedy gminą filialną należącą do Człuchowa: w dniu Wniebowstąpienia, 5 maja 1853 roku, ordynowano na jej administratora (Pfarrverweser) Gustava Adolpha Schepkego, urodzonego 9 stycznia 1811 roku.

W grudniu tego roku ta sama gazeta donosiła, że w kościele w Bärenwalde z dobrowolnych datków gminy namalowano na nowo obraz ołtarzowy, a ołtarz wraz ze stopniami obito czerwonym suknem. Poszczególni parafianie podarowali wtedy dwa nowe żeliwne lichtarze ołtarzowe z białymi świecami woskowymi, duże nakrycie ołtarza z cienkiego czarnego sukna ze srebrnymi frędzlami, takie samo nakrycie pulpitu ambony, żeliwny krucyfiks ze złoconą figurą Chrystusa i parę misternie wykonanych bukietów w ozdobnych donicach.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Bärenwalde jako majątek rycerski. Notował tu 19 domów mieszkalnych i 169 mieszkańców, w tym 132 ewangelików, 22 katolików i 15 osób innych wyznań. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii Heinrichswalde; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wymienia Bärenwalde na stronie 162 pod pozycją 86, w dziale obwodów dworskich, i wpisuje mu parafię ewangelicką Elsenau, a katolicką Heinrichswalde. Wieś liczyła wtedy 371 mieszkańców — 198 mężczyzn i 173 kobiety — wśród nich 350 ewangelików i 21 katolików; spis notuje tu pięć miejsc zamieszkania, 27 domów i 57 gospodarstw domowych. Gminy wiejskiej o tej nazwie spis nie ma.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że tutejsza gmina kościelna w okręgu parafialnym Olszanowa liczyła wtedy 448 ewangelików; patronami byli właściciele dóbr baron von der Goltz i panna von Zitzewitz, a obsługiwał ją pastor Ernst Dieckmann z Olszanowa (Elsenau), urzędujący od 1884 roku.

Metryki sięgały 1660 roku, ale w postaci wyciągu: wykaz ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich Bära notuje przy parafii olszanowskiej chrzty, śluby i zgony Bärenwalde od 1731 roku, „wyciąg ze starej księgi kościelnej” z 1660 roku oraz krótką kronikę kościelną wpisaną do księgi w 1855 roku; roczniki 1829–1853 przechowywano w ewangelickim urzędzie parafialnym w Człuchowie. Z zachowanych fragmentów z lat 1815–1926 jedna księga chrztów, ślubów i zgonów z lat 1902–1926, z notatkami z wizytacji, znajduje się dziś w Archiwum Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej pod sygnaturą 1, reszta zaś, to jest konfirmacje z pierwszej połowy dziewiętnastego wieku, w archiwum w Greifswaldzie. Wszystkie księgi koszalińskie są zdigitalizowane, ale archiwum udostępnia je wyłącznie na miejscu.

Armia Czerwona zajęła wieś 25 lutego 1945 roku, co upamiętnia obelisk z 1955 roku. Szachulcowy kościół, dawna świątynia miejscowej gminy ewangelickiej, przetrwał wojnę. Po niej przejął go Kościół rzymskokatolicki; dziś jest to kościół parafialny pod wezwaniem Świętej Rodziny — parafię erygowano 25 stycznia 1974 roku. Strona diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej podaje, że kościół poświęcono 24 lutego 1946 roku.

Według listu księdza Kriegera do starostwa człuchowskiego z 22 lipca 1948 roku Bińcze należało wtedy do rzymskokatolickiej parafii w Uniechowie, a on sam, jej administrator i misjonarz Świętej Rodziny, mieszkał w Bińczu; o zborach poewangelickich parafii pisał, że już je wyświęcił. Według pisma starosty człuchowskiego z 8 lipca 1948 roku dwa poniemieckie dzwony znajdujące się w kościele w Cierzniach Obwodowy Urząd Likwidacyjny w Człuchowie przydzielił, na podstawie opinii Gminnej Rady Narodowej w Cierzniach, jeden parafii w Cierzniach, a drugi kościołowi rzymskokatolickiemu w Bińczu.

Według pisma Urzędu Wojewódzkiego Szczecińskiego do Ministerstwa Ziem Odzyskanych z 31 sierpnia 1948 roku oba dzwony przydzielono parafii w Cierzniach, a drugi z nich znajdował się w kościele filialnym w Bińczu. W samym dekrecie z 1974 roku kościół w Bińczu figuruje jako proparafialny, należący do parafii Chrystusa Króla w Krzemieniewie. Karta Narodowego Instytutu Dziedzictwa nazywa go jeszcze kościołem filialnym Świętej Rodziny, a rejestr zabytków województwa pomorskiego prowadzi ten sam obiekt jako kościół filialny pod wezwaniem Świętego Ducha. Wpisano go do rejestru 26 marca 1960 roku pod numerem A-167. We wsi mieszka dziś 421 osób (stan z 2024 roku).

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Wiek budowli źródła określają rozmaicie. Karta konserwatorska datuje ją na 1761 rok i dodaje, że pierwszy kościół w Bińczu był ewangelicki i powstał prawdopodobnie w 1592 roku. Inwentarz zabytków prowincji zachodniopruskiej z 1887 roku wpisał kościół w Bärenwalde na listę kościołów ewangelickich powiatu jako budowlę szachulcową z szesnastego wieku, ze znakiem zapytania przy dacie. Harnoch zaś w 1890 roku pisał, że pierwotny kościół wzniesiono w szesnastym wieku, a obecny, bardzo mały i drewniany, postawiono w 1829 roku i ma dwa dzwony w dzwonnicy. Roku 1761, którym karta konserwatorska datuje budowlę, nie zna ani Heise, ani Harnoch, ani rejestr zabytków — rejestr podaje tylko „XVIII w.”.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Johann Elard (1566), Joachim Pfefferkorn (1600), Jacob Stephani (do 1697), Christian Lau (1731), Johann Maske (1748), Johann Schmidt (1754?), Carl Leopold Friedrich Matthias (1790).

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 250 ewangelików w obszarze dworskim, a w całej tutejszej parafii 1227 dusz.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 162, poz. 86); L. Rhesa, wykaz duchownych ewangelickich prowincji pruskiej (1834); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 495–496 i 505; ks. P. Panske, „Chojnice i Człuchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji”, Toruń 1925, s. 22 i 33; Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, pozycja 208; „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388; westpreussen.de, „Zur Gliederung der evangelischen Kirche in Westpreußen”; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków oraz karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 430; ks. T. Ceynowa, „Ewangelickie księgi metrykalne w Archiwum Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 124 (2025), s. 118; „Gesetz über die Gebietsbereinigungen in den östlichen preußischen Provinzen. Vom 21. März 1938”, § 4 i § 13, w: „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern” 70 (1938), s. 51–53; F. Mertinat, „Die Glocken der evangelischen Kirchen in der Grenzmark”, „Grenzmärkische Heimatblätter” 1941–1942, s. 116; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 82–83; Diecezja Koszalińsko-Kołobrzeska, strona parafii pw. Świętej Rodziny w Bińczu (diecezjakoszalin.pl, odczyt z 11 października 2026 roku); wykaz parafii na stronie diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej (odczyt 13 października 2026 roku); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 355 (s. 15), nr 1241 (s. 103–104); „Koszalińsko-Kołobrzeskie Wiadomości Diecezjalne”, 1974, nr 2, s. 37–38; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 126–127; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 2, s. 436; t. 4, s. 1051, 1148, 1152; t. 5, s. 1353; t. 6, s. 1601, 1766; „Ostpreußische Zeitung” (Królewiec), 8 maja 1853 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Ostpreußische Zeitung” (Królewiec), 10 grudnia 1853 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 136–137, 164; Archiwum Państwowe w Szczecinie, Urząd Wojewódzki Szczeciński, sygn. 65/317/0/5/1295 („Sprawy wyznaniowe”, 1947–1948), k. 571–572 (list ks. Kriegera, administratora parafii rzymskokatolickiej w Uniechowie, do starostwa człuchowskiego, Bińcze, 22 lipca 1948 roku); Archiwum Państwowe w Szczecinie, Urząd Wojewódzki Szczeciński, sygn. 65/317/0/5/1295 („Sprawy wyznaniowe”, 1947–1948), k. 511 (pismo starosty powiatowego człuchowskiego z 8 lipca 1948 roku); Archiwum Państwowe w Szczecinie, Urząd Wojewódzki Szczeciński, sygn. 65/317/0/5/1295 („Sprawy wyznaniowe”, 1947–1948), k. 579 (pismo Urzędu Wojewódzkiego Szczecińskiego do Ministerstwa Ziem Odzyskanych z 31 sierpnia 1948 roku).