Biskupnica — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Biskupnicy, po niemiecku Bischofswalde, wojewódzka ewidencja zabytków datuje na pierwszą połowę XIX wieku. W tym samym wykazie we wsi odnotowano dwa cmentarze — ewangelicki i parafialny. Karta cmentarza z 30 września 1992 roku ocenia stan cmentarza słowami: „nagrobki zniszczone, drzewostan znacznie przerzedzony”. Cmentarz leżał w południowo-wschodniej części wsi, przy wjeździe od Chrząstowa przed torami kolejowymi, wśród pól i lasu; z ogrodzenia pozostały wtedy fundamenty muru o długości około dwustu osiemdziesięciu metrów, a przy czytelnym układzie alejowo-kwaterowym naliczono około osiemdziesięciu mogił i cztery nagrobki. Najstarszy zachowany pochodził z 1872 roku, kolejne z lat 1883, 1887 i 1924.

W 1344 roku Krzyżacy ustąpili Biskupnicę — dawne Gambarzowo — arcybiskupowi gnieźnieńskiemu Jarosławowi. Biskupnica była w drugiej połowie XVI wieku wsią królewską starostwa człuchowskiego. Po 1772 roku miejscowość znalazła się w pruskim powiecie człuchowskim, w latach 1920–1938 w Marchii Granicznej Poznań–Prusy Zachodnie, a od 1 października 1938 roku w prowincji Pomorze.

W Biskupnicy stał drewniany i szachulcowy kościół o konstrukcji słupowo-ramowej, zwany „kaszubskim”, z drugiej połowy XVIII wieku, pod wezwaniem Krzyża Świętego; był kościołem katolickim, filialnym wobec Człuchowa. W 1885 roku wzniesiono ewangelicki kościół neoromański z kostki granitowej. Agathon Harnoch wśród kościołów katolickich okręgu parafialnego Olszanowa wymienia Biskupnicę obok Barkowa, Förstenau i Rzeczenicy.

Po 1945 roku ludność ewangelicką wysiedlono, a kościół z 1885 roku przejęli katolicy; nosi dziś wezwanie Podwyższenia Krzyża Świętego i jest świątynią filialną. W rejestrze zabytków kościół figuruje pod numerem A-1986, wpisany 26 lutego 2021 roku. Opuszczony kościół „kaszubski” rozebrano w 1991 roku.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Bischofswalde jako wieś. Notował tu 95 domów mieszkalnych i 763 mieszkańców, w tym 583 ewangelików, 166 katolików i 14 osób innych wyznań. Ewangelicy należeli do parafii Bärenwalde; katolicy — do parafii w Człuchowie; miejscowość miała własny okręg szkolny. W 1880 roku Słownik geograficzny opisywał Biskupnicę, po niemiecku Bischofswalde, jako wieś włościańską w powiecie człuchowskim. Obok nazwy Biskupnica hasło podawało drugą polską nazwę wsi: Gębarzewo. Stacja pocztowa, do której należała wieś, mieściła się w Barkenfelde. Słownik geograficzny podaje 763 mieszkańców, w tym 166 katolików, w 95 domach na 10 587 morgach, oraz notuje kościół filialny podległy Człuchowowi i szkołę we wsi.

Wykaz gmin z 1885 roku wykazał w Biskupnicy 944 mieszkańców: 731 ewangelików, 203 katolików i dziesięcioro Żydów (strona 158, pozycja 7); ewangelicy należeli do parafii w Olszanowie, katolicy do Człuchowa. U Harnocha Biskupnica stoi wśród miejscowości ze szkołą wspólną dla obu wyznań w tej parafii, liczącej 4537 dusz i trzynaście cmentarzy ewangelickich.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Bińcze (Bärenwalde) i podaje tu 643 ewangelików.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, strona 158; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, hasło Biskupnica (Gębarzewo); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, 1890, s. 496; T. Sadkowski, „Drewniana architektura sakralna na Pomorzu Gdańskim w XVIII–XX wieku”, Gdańsk 1997; wojewódzka ewidencja zabytków (Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku), gmina Człuchów; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, pozycja A-1986; karta cmentarza w Biskupnicy, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. I, hasło „Biskupnica”; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 126–127; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79.