Bobowo — cmentarz ewangelicki

Dawny cmentarz ewangelicki w Bobowie leżał na uboczu, w kierunku ulicy Skośnej. Wojewódzka ewidencja zabytków wymienia we wsi trzy miejsca pochówku: cmentarz przykościelny z ogrodzeniem przy ulicy Kościelnej, cmentarz parafialny przy ulicy Południowej i ten cmentarz ewangelicki. W ewidencji przy tym jednym obiekcie podano samo położenie opisowe, bez numeru działki i bez datowania, podczas gdy przy dwóch pozostałych cmentarzach Bobowa numery działek są wymienione. Gminny program opieki nad zabytkami gminy Bobowo na lata 2025–2028 podaje, że cmentarz ewangelicki pochodzi z XIX wieku, leży po zachodniej stronie wsi i jest „w bardzo złym stanie”.

Bobowo, po niemiecku Bobau, leży przy szosie ze Skórcza do Starogardu, na Kociewiu. Wieś zapisano w 1352 roku jako „Babau”. W XVI wieku była to wieś królewska należąca do starostwa gniewskiego, z murowanym kościołem pod wezwaniem świętego Wojciecha. Prezbiterium tej świątyni pochodzi z XIV wieku, nawa i wieża z około 1700 roku.

Kiedy około 1554 roku umarł tutejszy proboszcz katolicki Paweł, starosta gniewski Achacy Czema przysłał do Bobowa — bez wiedzy biskupa — własnego duchownego luterańskiego. Parafianie chodzili na jego nabożeństwo, jak zapisał Słownik geograficzny, „przez całe 42 lat”, nie wiedząc, że trwają w odstępstwie. Kościół wrócił do obrządku katolickiego 21 sierpnia 1596 roku. Tego samego dnia odzyskano też kościół w Pączewie. Urzędowy katalog kościołów odzyskanych w archidiakonacie pomorskim w lipcu i sierpniu 1596 roku wymienia Bobowo razem z Jabłowem i filialną Dąbrówką; wszystkie trzy powierzono Andrzejowi Perciusowi, kapelanowi biskupa.

Jak długo luteranizm tu trwał, akta wizytacyjne biskupa Hieronima Rozrażewskiego podają dwojako, a rozbieżność pochodzi z samego źródła i pozostaje nierozstrzygnięta. Obie liczby stoją w tej samej wizytacji z 1597 roku, zapisanej w dwóch redakcjach wydanych w „Fontes” Towarzystwa Naukowego w Toruniu. Redakcja krótsza mówi, że kościół odzyskano z rąk, w których „ab annis 40 permansit”, obszerniejsza — że „ad impium Lutheri dogma deviarat et in eo per annos 42 perseveravit”. Słownik geograficzny idzie za redakcją obszerniejszą i dopowiada okoliczności. W tych samych aktach formuła „czterdziestu lat” wraca przy Pączewie i przy Rajkowach; filialnej Dąbrówce redaktor daje „per annos 10”, innemu kościołowi „per annos 30”. Wizytacja z 1649 roku mówi o odzyskaniu świątyni 21 sierpnia 1596 roku po czterdziestu dwóch latach w rękach luteranów. Rozstrzygnąć może rękopis pelpliński.

Ewangelicy pozostali tu niewielką mniejszością bez własnej parafii i należeli do zboru w Starogardzie. Wizytacje katolickie liczą ich przez cały XVIII wiek: w 1702 roku wizytator naliczył w parafii bobowskiej, razem z Dąbrówką, 530 katolików i trzydziestu luteranów; w 1728 roku — 390 osób przystępujących do sakramentów i 47 luteranów. W wizytacji generalnej z lat 1765–1766 naliczono czternastu luteranów, a w wizytacji z lat 1780–1781 — 331 katolików i sześciu „akatolików”. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje w Bobowie 407 mieszkańców: 11 luteranów i 396 katolików, przy parafii luterańskiej w Starogardzie Gdańskim.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Bobau jako wieś królewską z 38 gospodarstwami chłopskimi i 45 zagrodami chałupniczymi. Notował tu 127 budynków mieszkalnych i 1271 mieszkańców, w tym 71 ewangelików, 1192 katolików i ośmiu Żydów. Ewangelicy należeli do parafii w Starogardzie Gdańskim, katolicy — do miejscowej parafii. Bobowo miało własny okręg szkolny. Te same liczby mieszkańców i wyznań podaje Słownik geograficzny, którego tom pierwszy wyszedł w 1880 roku. Odnotowuje przy tym szkołę kilkuklasową, pocztę i stację telegraficzną oraz ożywione polskie życie społeczne — towarzystwo rolnicze, bank włościański i amatorskie przedstawienia. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył w Bobowie 1156 mieszkańców, wśród nich 57 ewangelików i 1099 katolików, przy parafii ewangelickiej w Starogardzie Gdańskim i katolickiej na miejscu.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. W aktach wizytacji biskupa Hieronima Rozrażewskiego z 1597 roku zapisano dwojako, jak długo kościół w Bobowie był w rękach luteranów: 40 albo 42 lata.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Starogard Gdański (Preußisch Stargard) i podaje tu 183 ewangelików.

Źródła: wojewódzka ewidencja zabytków województwa pomorskiego, arkusz gminy Bobowo; Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozrażewski episcopo factae, „Fontes” Towarzystwa Naukowego w Toruniu, t. II, Toruń 1898 — wizytacje archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozrażewskiego z lat 1583–1599 wraz z katalogiem kościołów odzyskanych w 1596 roku; Bobowo s. 316 (redakcja krótsza) i s. 435 (redakcja obszerniejsza), a dla porównania Pączewo s. 317 i 436 oraz Rajkowy s. 436; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. I (1880), hasło „Bobowo”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, Berlin 1887, powiat Preußisch Stargard; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 2177 Bobau, wydanie 1910; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 337, 365; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 52, nr 14; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005), streszczenie księgi G11 (wizytacja 1649); tenże, cz. II, tamże 85 (2006), księgi G40, s. 121–126, i G61, s. 184; tenże, cz. III, tamże 91 (2009), księga G70 (1780–1781); J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Pr. Stargard” (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen, z. 3), Danzig 1885; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Bobowo na lata 2025–2028 (uchwała nr XV/110/2025 z 26 listopada 2025 roku); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 199–200, pozycja 17; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45.