Bogatka — cmentarz ewangelicki

Bogatka — po niemiecku Reichenberg, dawniej Rychemberk — to wieś żuławska w powiecie Nizin Gdańskich (Kreis Danziger Niederung), siedziba własnej gminy wiejskiej. Do 1920 roku należała do Prus Zachodnich, w latach 1920–1939 do Wolnego Miasta Gdańska, a potem do okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreußen).

Osada jest stara, choć pierwszy zachowany dokument pochodzi dopiero z 1547 roku. Magistrat gdański nadał wtedy wieś Filipowi Czemie i wspólnikom, zaznaczając, że spustoszyły ją wylewy Wisły i że ma być podniesiona z upadku. Podczas wyprawy króla Stefana Batorego na Gdańsk wieś ucierpiała ciężko od wojsk, a przy grabieży spalono kościół.

Według Fankidejskiego kościół był patronatu miejskiego i dlatego przeszedł w ręce protestantów równocześnie z miastem. Pierwszym luterańskim duchownym był Marcin Remus, w urzędzie od 1584 do 1592 roku — tak notuje go Fankidejski i tak samo otwiera się tutejszy spis pastorów u Praetoriusa. Wykaz dekanatu Małej Wyspy Gdańskiej z 1593 roku wymienia kościół parafialny w Richenbergku wśród świątyń, o których dochodach nie wiedziano jeszcze nic pewnego — zapisano jedynie, że proboszcz miał podobno 116 florenów i 20 groszy.

Kościół pozostał ewangelicki od drugiej połowy szesnastego wieku aż do 1945 roku.

Budowla łączyła dwa materiały i dwie epoki. Murowana i czternastowieczna była wieża: około dziesięciu metrów w kwadracie, w trzech kondygnacjach, przepasana tylko dwoma fryzami, w najwyższej kondygnacji z wysokim ostrołukowym otworem na każdej ścianie. Nakrywał ją dach namiotowy, z którego wyrastała dwukondygnacyjna szachulcowa dzwonnica; schody poprowadzono w grubości muru. Dawniej wieża miała mieć wysoką iglicę i służyć żeglarzom za znak orientacyjny. Korpus był szachulcowy — wzniesiony według Praetoriusa w 1581 roku, choć Heise, idąc za dalszymi wiadomościami tego samego autora i za datą na chorągiewce nad wschodnim krańcem kościoła, skłania się ku schyłkowi siedemnastego lub początkowi osiemnastego wieku. Wieżę odnowiono w 1653 roku, prace przy kościele notowano też w 1682 roku, a w 1702 roku uszkodził ją piorun.

Z wyposażenia Heise opisał niewielki, siedemnastocentymetrowy gotycki kielich o dobrych proporcjach, odnowiony w 1668 roku staraniem ówczesnego pastora Matthäusa Müllera; starszy napis gotycką minuskułą świadczy, że nie należał on pierwotnie do tutejszego kościoła: „Disser Kelch hort yn de Kapelle uf dem hobete cwysschen der weisele”. Dwa dzwony przelano w 1743 i 1745 roku, jak się zdaje staraniem Immanuela Wittwerka, i oba nosiły napis „Sit nomen domini benedictum”; Praetorius widział jeszcze starsze, z 1537 i 1580 roku. Powtarzana jest też wiadomość o zachowanych na wieży znakach wielkiej wody z lat 1658, 1691, 1747 i 1829; ani w opisie zabytku u Heisego, ani w innych dostępnych źródłach nie znajduje ona potwierdzenia.

Szkoła miewała tu kłopoty: 14 kwietnia 1614 roku tutejszy duchowny skarżył się radzie na nauczyciela i prosił, by go przytrzymać, „żeby zaniechał włóczęgi i pilnował swego urzędu szkolnego, aby dzieci mogły być do szkoły przyprowadzane”. W 1684 roku postawiono nowy budynek szkolny w murze pruskim za około 320 guldenów, a w 1696 roku do szkoły należał mórg ziemi.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 246 mieszkańców: 199 luteranów, 41 katolików i 6 mennonitów, a także własną parafię luterańską i jeden kościół ewangelicki. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Reichenberg 38 budynków mieszkalnych i 350 mieszkańców, w tym 319 ewangelików, 22 katolików i dziewięciu mennonitów. Wymieniał tu 28 gospodarstw chłopskich i dwie zagrody chałupnicze. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Parafia sięgała daleko poza wieś: w wykazie gmin z 1885 roku parafię ewangelicką w Reichenbergu mają też Groß i Klein Plehnendorf, Neuendorf, Dudendorf, Quadendorf, Weßlinken oraz Lundendorf. Jej księgi metrykalne zaczynają się w 1613 roku — śluby i zgony od 1613, chrzty od 1614, wykazy komunikantów od 1632, a konfirmacje od 1729. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał 366 mieszkańców: 341 ewangelików, 23 katolików i dwóch innych chrześcijan. Statystyka Agathona Harnocha z 1890 roku podaje dla tej parafii 1241 dusz i 690 komunikantów, 64 chrzty, dziewięć ślubów i 53 pogrzeby rocznie; odnotowuje też organy o 14 głosach i patronat magistratu. Do dwuklasowej szkoły ewangelickiej okręgu chodziło w 1887 roku 159 dzieci.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów z lat 1614–1625 i od 1631 roku, ślubów z lat 1613–1648 i od 1651, zgonów od 1613, konfirmacji z lat 1729–1776 i od 1803 oraz wykazy komunikantów, zachowane z przerwami od 1632 roku, a imienne od 1826. Jego zapis brzmi: „Tf 1614—25; 1631— Tr 1613—48; 1651— St 1613— K 1632—35; 1699—1715; 1726—79; 1801—05; 1810—. Seit 1826 sind die Verzeichnisse namentlich. Konf 1729—76; 1803—”.

Spis z 1 grudnia 1910 roku odnotował 321 mieszkańców — wszyscy mówili po niemiecku — w tym 294 ewangelików, 20 katolików i siedmiu innych chrześcijan. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz wśród dwóch cmentarzy parafii w Bogatce, liczącej wtedy 1458 ewangelików.

Kościół zniszczono pod koniec drugiej wojny światowej; jeszcze w latach osiemdziesiątych dwudziestego wieku stały dwie ściany wieży, do wysokości dwóch kondygnacji. Wokół ruin zachował się cmentarz przykościelny z nagrobkami z pierwszej połowy dwudziestego wieku oraz kamień ku czci ofiar pierwszej wojny światowej z napisem „Gedenket der Helden 1914 — 1918”. Cmentarz należał do tutejszej parafii ewangelickiej i w wojewódzkiej ewidencji zabytków figuruje pod pozycją 10 dla gminy Pruszcz Gdański jako cmentarz ewangelicki na działce 38.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Harnoch wymienia jako pierwszego duchownego Mathiasa Wenzeslausa, nie Marcina Remusa.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 292 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 1794 dusze.

Źródła: M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 5, nr 55; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, Bd. 1 H. 2: Der Landkreis Danzig, Danzig 1885, s. 133–134; E. Praetorius, „Dantziger Lehrer Gedächtnis, bestehend in kurtzer Verzeichnis der Evangelischen Prediger…”, Leipzig 1704 (wykaz duchownych); wiadomości Praetoriusa o budowie kościoła i dzwonach — za Heisem, który cytuje jego „Evangelisches Danzig”, cz. II; wykaz dekanatu Małej Wyspy Gdańskiej z 1593 roku, poz. 12 — Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 400; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 496, 499–500 i 525–526; R. Rose, „Die Kirchenbücher der evangelischen Kirchen Ost- und West-Preussens”, Papiermühle 1909; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Danziger Niederung, poz. 49; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Danziger Niederung, poz. 49; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 210–211, nr 144; Bogatka (Reichenberg) — Żuławy Wiślane, zulawy.infopl.info; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 28; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 56, pozycja 248; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26.