Bogatka — ruiny kościoła (Reichenberg)

Z kościoła w Bogatce — po niemiecku Reichenberg — została ruina pośrodku wsi na Żuławach Gdańskich. Teren uporządkowano i opatrzono tablicą informacyjną; jeszcze w latach osiemdziesiątych dwudziestego wieku stały dwie ściany wieży, do wysokości dwóch kondygnacji. Ruiny otacza dawny cmentarz przykościelny z głazem „Gedenket der Helden 1914 — 1918”.

Najstarszą częścią świątyni była wieża. Harnoch widział w jej dolnej kondygnacji — wysokiej na trzydzieści stóp i grubej na osiem — dowód, że kościół stał tu jeszcze przed Reformacją. Mierzyła około dziesięciu metrów w kwadracie i wznosiła się w trzech kondygnacjach, przepasana tylko dwoma fryzami. W najwyższej miała na każdej ścianie wysoki ostrołukowy otwór; nakrywał ją dach namiotowy, z którego wyrastała dwukondygnacyjna szachulcowa dzwonnica. Schody poprowadzono w grubości muru, tak jak w Steblewie; cokół i jedna z kształtek portalu odpowiadają kamieniom z Trutnowów.

Według opisu Heisego portal i przylegający do niego mur były całkiem okopcone. Heise datował wieżę kościoła w Bogatce, po niemiecku Reichenberg — jedyną średniowieczną część świątyni — na XIV wiek. Kościół posiadał mały, siedemnastocentymetrowy kielich gotycki o dobrych proporcjach, ze srebrną złoconą czaszą i miedzianą złoconą stopą. Według napisów na stopie kielich odnowiono w 1668 roku staraniem ówczesnego proboszcza Matthäusa Müllera, a starszy napis gotycką minuskułą świadczy, że pierwotnie nie należał do kościoła w Bogatce: „Disser Kelch hort yn de Kapelle uf dem hobete cwysschen der weisele” — ten kielich należy do kaplicy na „głowie” między odnogami Wisły.

Pierwsza zachowana wzmianka o wsi pochodzi z przywileju z 1547 roku, którym magistrat gdański nadał Philippowi Czemie (Eidzemie) i wspólnikom wieś wraz z jej obszarem. Według Harnocha najstarszy przywilej wsi pochodzi z 1547 roku, kiedy Fryzowi Philippowi Elzemie i jego wspólnikom nadano 43 i pół łana; łanów plebańskich przywilej nie wymienia.

Hermann Freytag opisuje sprawę proboszcza Johannesa Stargarda z 1467 roku: idąc z Sakramentem do chorego, przed powrotem do kościoła wstąpił do karczmy, w końcu zapomniał tam Sakramentu na całą noc i odniósł go do kościoła dopiero rano; przyznał się do tego i został zawieszony w urzędzie. Według Freytaga 5 czerwca 1490 roku Johannes Thomaswald zrzekł się parafii na rzecz Simona Stanislaia, a sam przeszedł do Kobylej Kępy; następcą Stanislaia był Bartholomaeus Lichtenstein, kapłan diecezji chełmińskiej, który w 1512 roku dobrowolnie ustąpił.

Pod koniec XVI wieku kościół był już w rękach luteranów, podobnie jak prawie cały dawny katolicki dekanat steblewski, z którego Kościołowi katolickiemu pozostała tylko parafia w Giemlicach. Kościół był ewangelicki od drugiej połowy XVI wieku do 1945 roku i stanowił siedzibę parafii. O jego wyznaniu zadecydował patronat miejski: świątynia — jak zapisał ksiądz Jakub Fankidejski — przeszła w posiadanie innowierców równocześnie z miastem, a rada gdańska, sama luterańska, obsadzała tu duchownych bez pytania biskupa. Pierwszym duchownym ewangelickim Harnoch nazywa Mathiasa Wenzeslausa, a jego następcą od 1584 roku Marcina Remusa.

Według Hermanna Freytaga (1918, s. 117) Matthias Wenzeslaus, kapłan diecezji pomezańskiej, otrzymał parafię w Bogatce od rady gdańskiej już 22 listopada 1512 roku, po dobrowolnej rezygnacji Bartholomaeusa Lichtensteina; dokument nadania jest jedyną znaną o nim wiadomością. Abraham Hartwich zapisał jednak, że Remus został w 1584 roku osadzony w Bogatce jako pierwszy pastor ewangelicki; po niespełna ośmiu latach powołano go do kościoła Świętych Piotra i Pawła w Gdańsku.

Dzieje budowli to w znacznej części dzieje jej zniszczeń. Podczas wyprawy króla Stefana Batorego na Gdańsk wieś ciężko ucierpiała od wojsk, a przy grabieży spalono kościół. Dawniej wieża miała mieć wysoką iglicę i służyć żeglarzom za znak orientacyjny; przy naprawie kościoła w 1584 roku obniżono ją, a jeszcze więcej straciła po uderzeniu pioruna na początku XVIII wieku.

Ephraim Praetorius w rękopisie „Evangelisches Danzig” z XVIII wieku podaje, że kościół spłonął we wrześniu 1576 roku, w czasie wojny z królem Stefanem Batorym, i ocalały tylko mury wieży. Wnętrze miało 82 na 31 stóp, a w posadzce leżały kamienie z datą 1560. W 1682 roku przebudowano ścianę północną — znaleziono przy tym stary mur i kadzielnicę — i dostawiono zakrystię o wymiarach 17 na 14 stóp; tablica wymienia przy tym pastora Gregoriusa Rosenberga. Mury wieży miały ponad siedem i pół stopy grubości i 68 stóp wysokości. Spalony w 1576 roku hełm zaczęto odbudowywać dopiero w sierpniu 1653 roku, po 77 latach, a 24 listopada, w piątym roku panowania Jana Kazimierza, ukończono iglicę; cała wieża mierzyła wtedy 164 stopy. Burza z północy zerwała 4 kwietnia 1694 roku, w południe, wierzchołek iglicy z gałką, chorągiewką i gwiazdą; naprawiono go 23 lipca tego roku.

9 lipca 1702 roku piorun zabił Daniela Gütza, a nauczyciela Johanna Crantza ogłuszył. W nocy drugiej niedzieli Adwentu 1703 roku, między dziewiątą a dziesiątą, wichura z południowego zachodu zwaliła wieżę — został tylko pień z dzwonami — i zniszczyła dolną część dachu kościoła, choć wewnątrz nic nie ucierpiało. W 1704 roku, z powodu niepokojów, odbudowano ją skromnie i o połowę niżej.

Dawna nawa przylegała do wieży szerzej niż ta, którą opisywano w XIX wieku — ślady dawnych przewiązań były na wieży widoczne. O tym, kiedy postawiono nawę późniejszą, źródła mówią różnie. Według Praetoriusa wzniesiono ją w konstrukcji szachulcowej w 1581 roku. Heise, na podstawie dalszych wiadomości tego samego autora i daty na chorągiewce nad wschodnim krańcem kościoła, skłaniał się ku schyłkowi XVII i początkowi XVIII wieku. Harnoch podaje natomiast, że budynek kościelny postawiono z muru pruskiego w latach 1739–1743. Zirkwitz przypisał chorągiewce z Reichenbergu rok 1741. Wnętrze nakrywała płaska drewniana kolebka z bocznymi lunetami. Ołtarz, ambonę i chrzcielnicę wykonano w snycerce.

Wieżę odnowiono w 1653 roku, prace przy kościele notowano też w 1682. Według Abrahama Hartwicha (1723) po Joachimie Heilu pastorem w Bogatce był Melchior Lange (Langius), który zmarł tu w 1624 roku; w następnym roku nastąpił po nim magister Albertus. Według Hartwicha w 1630 roku przybył do Bogatki licencjat Enoch Hüsing młodszy, a gdy objął inną posadę, przyszedł na jego miejsce w 1632 roku z Tujska Arnold Hypodidascalus, zwany też Schülerem, który zmarł tu w 1646 roku.

Według Hartwicha po śmierci Hypodidascalusa w 1646 roku przyszedł do Bogatki z Osic Jerzy Rubaldi, który zmarł tu w 1650 roku; w następnym roku powołano z Nassenhuben Mateusza Müllera, który pełnił urząd aż do śmierci w 1680 roku. 🟡 Aleksander Klemp podaje inne daty: Rubaldi objął zbór w Bogatce w maju 1647 roku i zmarł tu w kwietniu 1650 roku (s. 207), a Müller objął go 12 maja 1650 roku i zmarł 18 maja 1680 roku (s. 213).

Według Aleksandra Klempa (1994, s. 210–211) w 1693 roku przeniósł się do Bogatki Teodor Cunov (Cunovius), od 1681 roku duchowny w Pogorzałej Wsi, od 1683 roku pastor w Jasnej, a w 1693 roku przez krótki czas duchowny w Pomorskiej Wsi; zmarł tu 6 marca 1703 roku.

Rękopis Praetoriusa uzupełnia te dane. Joachim Heyl (Heil), w 1589 roku nauczyciel w Pruszczu Gdańskim (Praust), w 1593 roku bakałarz szkoły przy kościele świętej Katarzyny w Gdańsku, z której odszedł pod koniec tego roku, został wprowadzony 21 grudnia 1611 roku i mieszkał w szkole, bo plebanii jeszcze nie odbudowano; według rękopisu Praetoriusa zmarł w 1613 roku. W czasie pierwszej wojny szwedzkiej kościół obsługiwał magister Simon Janichius z Koszwał, a w księdze kościelnej nie ma z tego czasu wpisów.

Według rękopisu Praetoriusa Enoch Hüsing (Hutzing) młodszy dostał powołanie do Bogatki w marcu 1631 roku; w 1632 roku zrezygnował w nadziei na urząd w Stargardzie, a według innej wersji złożono go z urzędu i wygnano na trzydzieści lat za wystąpienia z ambony przeciw burmistrzowi Valentinowi von Bodeck — Praetorius dodaje, że obie wersje mogą być prawdziwe. Arnold Hypodidascalus, wprowadzony 7 listopada 1632 roku, zmarł w maju 1646 roku jako senior duchownych Żuław, w wieku 86 lat. Mateusz Müller, urodzony 22 stycznia 1619 roku, stracił w 1650 roku urząd w Mokrym Dworze (Nassenhuben), bo nie chciał milczeć wobec kalwinizmu; do Bogatki wprowadzono go 21 maja 1651 roku, a w 1659 roku był kapelanem wojsk gdańskich przy oblężeniu szańca na Głowie Gdańskiej.

Zmarł 10 marca 1680 roku jako najstarszy pastor na Żuławach; jego portret wisiał na lewo od ambony, a po zdjęciu w 1682 roku przechowywał go syn, rektor szkoły przy kościele świętego Bartłomieja.

Według Hartwicha w 1680 roku przyszedł do Bogatki z Herrengrebin Jerzy Rosenberg; po Pawle Gotfrydzie Praetoriusie, który odszedł w 1699 roku do Oruni, przeniesiono tu z Osic Jana Fryderyka Dragheima — ten w 1714 roku sam zrezygnował z urzędu, a jego następcą został Daniel Wulff. W latach 1689–1699 proboszczem był tu Paul Gottfried Praetorius, który razem z bratem Ephraimem zebrał wiadomości o kościołach i szkołach Gdańska i okolicy. Rękopis trafił do biblioteki miejskiej w Gdańsku; wyciąg z niego Ephraim ogłosił drukiem w 1704 i 1712 roku, a trzecie wydanie przygotował w 1760 roku gdański księgarz Rödiger. Dzieje tutejszego kościoła Praetorius kazał wpisać starannym pismem do księgi kościelnej z 1622 roku.

Według rękopisu Praetoriusa Paul Gottfried Praetorius przyszedł z kaplicy w Wróblewie (Sperlingsdorf): powołany 13 maja 1689 roku i ordynowany 24 maja, został wprowadzony 31 maja; w czerwcu 1699 roku odszedł do Oruni (Ohra), a w 1701 roku do Ostrowitego (Osterwick). Jan Fryderyk Dragheim, wprowadzony 20 września 1699 roku, pisał 6 czerwca 1714 roku do rady, że w czasie ostatniej powodzi Wisły musiał szukać schronienia w kościele, że jego ziemia to siedem mórg, a o dziesięcinach nic nie wie; zwolnienie otrzymał 11 lipca 1714 roku.

Po Danielu Wolfie (1714–1726) przyszedł Carl Schmidt, urodzony w 1686 roku w Gdańsku, wcześniej duchowny w domu poprawczym (Zuchthaus), który zmarł w 1729 roku; po nim Friedrich Nagel, który przyszedł w 1729 roku i zmarł 14 czerwca 1759 roku, w 75 roku życia, a następnie Jacob Friedrich Meyer, wcześniej pastor na Helu, powołany 9 lipca 1759 roku, zmarły 15 maja 1776 roku.

Według Harnocha w wojnie o sukcesję polską świątynię spalili Rosjanie, a w 1813 roku zdjęli z wieży połowę miedzianego pokrycia i zabrali cynowe piszczałki z organów. Dopisek na marginesie kroniki parafii w Cedrach Wielkich podaje, że kościół w Bogatce (w dopisku: „die Reichenbergsch[e] Kirche”) spalili Rosjanie w 1734 roku. Dwa dzwony przelał w 1743 i 1745 roku Immanuel Wittwerk, a starszy z dzwonów widzianych jeszcze przez Praetoriusa, odlany w 1537 roku, nosił napis „Jacobe her Hispaniae ab omni clade nos protege”.

Praetorius opisał też wyposażenie. Chrzcielnicę ufundowali Johann Wollin i George Marxen, a w 1600 roku pomalować ją kazał Paul Gowert; ambonę pomalowano w 1646 roku staraniem Margarethy, wdowy po Hansie Ackermannie z Groß Plehnendorf. Nowy ołtarz w miejsce starego, dębowego, sprawiono w 1702 roku za administratora Constantina Ferbera, a obraz Biczowania podarował w 1681 roku burmistrz Adrian von der Linde. Pierwsze w dziejach kościoła organy zbudował w 1688 roku gdański organmistrz Daniel Nitrowski; ustawiono je w 1689 roku i poświęcono w niedzielę Rogate, a w 1690 roku pozłocono i pomalowano z zapisu Hansa Gowerda.

Według rękopisu Praetoriusa większy dzwon nosił niepełną datę, którą Praetorius odczytał jako 1557, i napis „Jacob, Lux Hispaniae ab omni clade nos protege”, a mniejszy odlał w 1580 roku Hans Barnstorb. Zegara bijącego nie było, był tylko zegar słoneczny z 1646 roku. Na południowo-zachodnim narożniku wieży pastor Matthäus Müller umieścił kamienną tablicę: woda stała tu 17 kwietnia 1658 roku, gdy Szwedzi rok wcześniej, 7 marca, przekopali wał naprzeciw szańca na Głowie pod Kiezmarkiem i zalali całe Żuławy, a drugi raz 10 kwietnia 1674 roku, gdy między dziesiątą a jedenastą wieczorem przerwał się wał przy strażnicy pod Długim Polem.

Praetorius pisze, że parafia nie miała łanów, a dziesięcin — inaczej niż wszystkie inne parafie żuławskie — także nie; według Praetoriusa mówiono, że dawniej miała od Zakonu cztery łany, utracone po wojnie polskiej, a w jego czasach do kościoła należała łąka o powierzchni około siedmiu i pół morgi i roczna opłata gospodarzy około 200 florenów.

Zapiska „O organach w kościele w Bogatce”, wpisana do księgi kościelnej i przechowywana dziś w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie, opisuje los wcześniejszego instrumentu. Organy zbudowane w 1744 roku, z piszczałkami z cyny i metalu, miały czternaście głosów, między innymi pryncypał ośmiostopowy, flet traverso, oktawę, kwinty, flet leśny, sesquialterę, violę da gamba, mieszankę i puzony, a do tego cymbel, kotły i tremolo.

W 1813 roku zrabowano z nich wszystkie piszczałki, zostawiając tylko miechy, wiatrownice i skrzynię powietrzną. W 1814 roku, na wielokrotne prośby, magistrat gdański zgodził się na loterię na odbudowę zniszczonego kościoła i organów, ale nie przyniosła ona pieniędzy; w 1816 roku zebrano dobrowolne datki wśród parafian, gospodarzy, zagrodników, ogrodników, rybaków i komorników, za które zamówiono pierwsze głosy. 25 grudnia 1816 roku organy zabrzmiały znów po raz pierwszy z pryncypałem, kosztującym 250 florenów; przy przewożeniu tego głosu wóz kierowany przez Salomona Meyera przewrócił się, piszczałki pogięły się i część z nich długo nie wydawała właściwego tonu.

Kolejne głosy dochodziły w 1817 roku: w trzecią niedzielę po Objawieniu Pańskim, 26 stycznia, oktawa, w pierwsze święto Zielonych Świąt, 25 maja, bourdon i flet, a 17 sierpnia, w jedenastą niedzielę po Trójcy Świętej, kwinta i flet leśny; organmistrz Heinrich Wegner pracował przy nich jeszcze w następnych latach. Nowe organy, z pedałem i czternastoma głosami, sprawiono w 1874 roku; żyrandol był darem.

Na końcu księgi kościelnej, sporządzonej w 1801 roku dla Bogatki, Weslinke, Neuendorf i Groß Plehnendorf (dopisek na karcie tytułowej dodaje Klein Plehnendorf i Przejazdowo, po niemiecku Quadendorf), wpisano notatki o kościele, plebanii i szkole; część z nich spisał w pierwszej osobie pastor Daniel Friedrich Warneck. Według nich 23 maja 1812 roku oddano w ratuszu w Gdańsku srebra kościoła, z których sprzedaży miała zostać pokryta wymagana opłata w wysokości 200 000 franków: srebrny, wewnątrz złocony dzbanek z pokrywą, z napisem na dnie „Reichenberg Anno 1693”, srebrną puszkę na opłatki z napisem „Reichenberg Anno 1694” i srebrny złocony kielich na miedzianej złoconej stopie z napisem „Matthaeus Muellerus Anno 1668”. Kielich, jak dopisał Warneck, przełożeni kościoła odzyskali od komisji na prośbę. 16 stycznia 1813 roku weszli do Bogatki kozacy rosyjscy.

Od 17 stycznia do 7 lutego nabożeństw nie było, a 28 lutego, w niedzielę Esto mihi, odwołano modlitwę (Betstunde), bo były tylko dwie osoby. Gdy 27 lutego oblężeni w Gdańsku otworzyli śluzę w Groß Walddorf, woda dotarła do Bogatki w dniach od 28 lutego do 1 marca. 7 marca, w niedzielę Invocavit, z powodu silnej burzy nikt nie przyszedł do kościoła, a 14 marca, w niedzielę Reminiscere, w zwykłym nabożeństwie wzięło udział tylko 20 słuchaczy.

14 lipca 1813 roku Warneck dostał od rosyjskiego pułkownika rozkaz opuszczenia mieszkania i w dniach 18–20 lipca przeniósł się z Bogatki do Kriefkoll; wkrótce domy musieli opuścić wszyscy mieszkańcy parafii. Od 18 lipca 1813 roku, piątej niedzieli po Trójcy Świętej, nabożeństw nie odprawiano. Gdy 1 września 1813 roku pastor musiał oddać klucze do kościoła oficerowi, który dowodził rosyjskim posterunkiem w plebanii i chciał wystawić na wieży czujki, kazał wynieść naczynia ołtarzowe, wiszący metalowy żyrandol i kilka mosiężnych lichtarzy i przekazał je przełożonemu kościoła Andreasowi Arndtowi z Groß Plehnendorf, który przebywał w Steblewie (Stüblau). We wrześniu 1813 roku Rosjanie spalili w parafii dwa gospodarstwa: w Bogatce gospodarstwo Johanna Diedericha Schoenknechta, a w Rosgarten gospodarstwo mennonity Petera Ensa.

Z kościoła zabrali obie pary lichtarzy ołtarzowych, z których dwa lichtarze później się odnalazły, wybili okna zakrystii i zdarli skórzane obicia z ławek i z ławki komunijnej przy ołtarzu, a z obu dzwonów zabrano serca. Organy, złożone w większości z piszczałek cynowych i ołowianych, zostały całkowicie zniszczone; ten sam los spotkał między innymi organy w kaplicy w Plehnendorf i w kościele w Koszwałach (Gottswalde), te ostatnie zniszczone tylko częściowo. We wrześniu 1813 roku woda stała przy wieży na wysokości czterech stóp, w kościele na sześć cali, w plebanii na jedną stopę, a w szkole na dwie stopy; w kwietniu 1814 roku przy wieży na trzy stopy i dziewięć cali, a w kościele już tylko przy ołtarzu, gdzie zapadła się ziemia. 20 kwietnia 1814 roku Warneck wrócił do Bogatki, płynąc łodzią aż do progu plebanii; żona i dziecko wrócili 16 maja.

24 kwietnia 1814 roku, w niedzielę Misericordias Domini, po raz pierwszy od 18 lipca 1813 roku znów odprawiono nabożeństwo. Komunię, udzielaną dawniej co dwa tygodnie, z powodu mniejszej liczby ludzi udzielano odtąd co cztery do pięciu tygodni. Nowe serca dzwonów, ważące 42 i 32 funty, podarowała kościołowi wdowa Anna Renata Morgenroth z domu Warneck z Gdańska, właścicielka gospodarstwa w Bogatce; 12 czerwca 1814 roku, w pierwszą niedzielę po Trójcy Świętej, po raz pierwszy znów dzwoniono na nabożeństwo. Z plebanii zabrano okna, zamki i dwoje drzwi, a tapety zdarto; woda odsunęła piece od ścian. Pastor miał teraz do dyspozycji trzy izby zamiast pięciu. Ze szkoły zabrano okna, zamki, stoły i ławki.

13 lutego 1815 roku kościół otrzymał za pośrednictwem radcy miejskiego Trendelenburga 150 guldenów pruskich z daru towarzystwa dobroczynnego w Londynie na odbudowę plebanii i szkoły, płotów wokół ogrodów pastora i nauczyciela i na zakup drzew owocowych; w ogrodzie pastora obumarło sześćdziesiąt drzew owocowych. Z sumy, którą z Anglii dobrowolnie przekazano dla poszkodowanych przez wojnę mieszkańców, przeznaczono dla parafii w Bogatce 1175 guldenów pruskich; pomoc otrzymali tylko najbardziej potrzebujący, wdowy i sieroty.

Notatki opisują też budynki. Kościół, nazwany w nich „obecnym, zbudowanym w 1743 roku” („die jetzige im Jahre 1743 erbaute Kirche”), miał od południa sześć, od wschodu trzy, a od północy pięć pól okiennych; od zachodu stała wieża, do której był dobudowany, a naprzeciw ołtarza, po stronie zachodniej, organy z chórem organowym. W 1801 roku Susanna Dau z domu Pahl z Bogatki, wdowa po Heinrichu Dau, ufundowała przy północnej ścianie mały chór, na który wchodziło się schodami od wschodu, za ołtarzem. Najstarszą zachowaną księgą rachunkową kościoła była księga z 1742 roku, pierwsza po spaleniu kościoła w czasie oblężenia. 17 stycznia 1818 roku huragan zerwał większą część dachu kościoła i wybił znaczną część okien kościoła i zakrystii, a chorągiewkę na wschodnim krańcu kościoła złamał i odrzucił.

Następnego dnia, w niedzielę Septuagesimae, nabożeństwa w kościele nie było, a na modlitwę w izbie szkolnej przyszły 23 osoby. W lutym i marcu 1818 roku okna oprawiono na nowo w ołów, a całkiem zniszczone wykonano od nowa; szklenie kosztowało 941 guldenów i 4 grosze gdańskie, z czego mistrz szklarski Schrage podarował kościołowi 141 guldenów i 4 grosze. W 1819 roku w miejscach, gdzie brakowało miedzi, i w kilku uszkodzonych miejscach iglicę wieży pokryto blachą cynowaną. Pomalowano ją na zielono (przedtem była czarna), a gałkę, chorągiewkę i krzyż na żółto; szachulcową część wieży pomalowano wtedy tak, że mur był żółty, a drewniane słupy brązowe. Plebania, z trzema murowanymi kominami i dachem z dachówki, miała pięć izb i małą „zieloną izbę”; mierzyła 72 stopy z zachodu na wschód i 36 stóp z północy na południe, a wejście miała od północy.

Stajnia i stodoła stały pod wspólnym dachem krytym strzechą. Do pastora należało osiem mórg ziemi: sześć w obrębie Bogatki, z czego trzy przy jego ogrodzie, cmentarzu i ogrodzie szkolnym, i dwie w obrębie Weslinke; jego ogród warzywny graniczył od zachodu z cmentarzem przykościelnym. Dopisek podaje, że nowy mosiężny żyrandol, ważący około dwóch cetnarów i wykonany na wzór żyrandola z kościoła w Kiezmarku (Käsemark), podarował w 1853 roku gospodarz J. Jac. Stamm z Groß Plehnendorf.

Parafia liczyła w czasach Harnocha 1241 dusz. Według tego samego tomu poza dzwonem z 1537 roku kościół miał wcześniej także dzwon z 1580 roku; oba zastąpiły dzwony z lat 1743 i 1745.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 246 mieszkańców: 199 luteranów, 41 katolików i 6 mennonitów. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Reichenberg 38 budynków mieszkalnych i 350 mieszkańców, w tym 319 ewangelików, 22 katolików i dziewięciu mennonitów. Wymieniał tu 28 gospodarstw chłopskich i dwie zagrody chałupnicze. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazał 366 mieszkańców: 341 ewangelików, 23 katolików i 2 mennonitów. Katolicy podlegali wtedy kaplicy królewskiej w Gdańsku. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykazał 321 mieszkańców, wszystkich niemieckojęzycznych — 294 ewangelików, 20 katolików i 7 innych chrześcijan. Katolicy mieli już wtedy parafię w Wocławach. Mimo żuławskiego położenia własnej gminy mennonickiej w Bogatce nie odnotowano.

Przy kościele działała dwuklasowa szkoła ewangelicka, do której w 1887 roku chodziło 159 dzieci. Wiadomości o niej sięgają znacznie dawniejszych czasów: w 1614 roku tutejszy duchowny skarżył się radzie na nauczyciela, że włóczy się zamiast uczyć, a w 1684 roku postawiono nowy budynek szkolny w murze pruskim za około 320 guldenów — zachowały się plany starego i nowego domu szkolnego, opublikowane przez Waschinskiego.

Według notatek w księdze kościelnej w 1811 roku pastor Warneck kupił dla szkoły książki z funduszu kasy szkolnej dla ubogich, a w 1819 roku rejencja postanowiła, że trzy gospodarstwa w Weslinke pozostaną przy szkole w Bogatce i nie przejdą do szkoły w Schoenrohr, bo droga po wale wiślanym była dla dzieci niebezpieczna. Gdańskiego śpiewnika z 1810 roku, liczącego 925 pieśni, wraz z nową agendą z 1811 roku na wsiach gdańskiego terytorium nie wprowadzono; zrobił to tylko w 1811 roku duchowny w Leszkowach (Letzkau).

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 1346 ewangelików; patronem był magistrat Gdańska, a pastorem był od 1893 roku Max Rode. W marcu 1904 roku Królewska Komisja Generalna dla prowincji Prusy Zachodnie i Poznańskie w Bydgoszczy ogłosiła postępowanie o wykup ciężarów realnych, które właściciele gruntów w Przejazdowie (Quadendorf) świadczyli na rzecz ewangelickiej plebanii i organistówki w Bogatce. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia w Bogatce liczyła wtedy 1458 ewangelików, a pastorem był od 1916 roku Hermann Schmökel.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów z lat 1614–1625 i od 1631 roku, ślubów z lat 1613–1648 i od 1651, zgonów od 1613, konfirmacji z lat 1729–1776 i od 1803 oraz wykazy komunikantów, zachowane z przerwami od 1632 roku, a imienne od 1826. Jego zapis brzmi: „Tf 1614—25; 1631— Tr 1613—48; 1651— St 1613— K 1632—35; 1699—1715; 1726—79; 1801—05; 1810—. Seit 1826 sind die Verzeichnisse namentlich. Konf 1729—76; 1803—”.

Z tutejszej parafii ewangelickiej zachowały się duplikaty ksiąg metrykalnych z lat 1809–1874, czyli odpisy składane władzom. Figurują w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.

Kościół spłonął w 1945 roku, po wejściu Armii Czerwonej do wsi.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Powtarzana jest wiadomość o wyrytych na wieży znakach wielkiej wody Wisły z lat 1658, 1691, 1747 i 1829; ani u Heisego, ani u Harnocha nie znajduje ona potwierdzenia. Rękopis Ephraima Praetoriusa zna wodę z 17 kwietnia 1658 roku, ale z kamiennej tablicy pastora Matthäusa Müllera na narożniku wieży, nie ze znaku wyrytego w murze, i notuje na tej tablicy drugą powódź, z 10 kwietnia 1674 roku; pozostałych lat nie wymienia. Notatki w księdze kościelnej sporządzonej w 1801 roku podają, że na kamieniu osadzonym w murze wieży wyryto poziom wody z 1658 roku, cztery stopy, i z 1674 roku, trzy i pół stopy; lat 1691, 1747 i 1829 nie wymieniają.

Według rękopisu Praetoriusa wieżę zwaliła wichura w Adwencie 1703 roku, a w 1704 roku odbudowano ją o połowę niżej; o obniżeniu wieży przy naprawie z 1584 roku rękopis nie mówi, a o piorunie z 9 lipca 1702 roku pisze, że zabił człowieka. Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich podaje śmierć Joachima Heyla w 1611 roku, a Melchiora Langiusa w 1621 roku; według rękopisu Praetoriusa Heyl, wprowadzony 21 grudnia 1611 roku, zmarł w 1613 roku, a Langius w październiku 1624 roku, jak u Hartwicha. Enoch Hüsing młodszy przybył do Bogatki według Hartwicha w 1630 roku, a według rękopisu Praetoriusa powołanie otrzymał w marcu 1631 roku. Pastora, który w 1680 roku przyszedł z Herrengrebin, Hartwich nazywa Georgiusem, czyli Jerzym Rosenbergiem; rękopis Praetoriusa i księga pastorów podają imię Gregorius (Gregor), czyli Grzegorz.

Dzwon, który Harnoch datuje na 1537 rok, nosił według rękopisu Praetoriusa niepełną datę, którą sam Praetorius odczytał jako 1557, i napis „Jacob, Lux Hispaniae ab omni clade nos protege”. Według Harnocha Rosjanie zdjęli w 1813 roku z wieży połowę miedzianego dachu („die Hälfte des Kupferdaches”). Notatki w księdze kościelnej sporządzonej w 1801 roku mówią o „dużej części” miedzi zdjętej z iglicy wieży („einen großen Theil des Kupfers”, s. 892), a przy naprawie z 1819 roku — o „części” miedzi („ein Theil des Kupfers”, s. 896).

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Martinus Remus (1584), Bartholomaeus Boetius (1592), Joachim Heyl (1611), Melchior Palatinus Langius (1613), Gregor Rosenberg (1680), Johann Friedrich Dragheim (1699), Daniel Wolf (1714), Johann Benjamin Willet (1806), Emanuel Gottlieb Stammer (1807), Daniel Friedrich Warneck (1810), Carl Wilhelm Ludwig Worczewski (1834), Johann Friedrich Herrmann (do 1853), Otto Friedrich Wilhelm Schweers (1853), Samuel Julius Wilhelm Graentz (1869), August Konrad Wiederhold (1883), Adolf Richard Funck (1889), Arthur Friedrich Leon Brausewetter (1890), Max Gotthilf Gustav Adolf Rode (1893), Hermann Carl Ernst Freytag (1903), Johann Karl Ferdinand Skorka (1909), Ernst Hermann Franz Lippky (1914), Hermann August Johannes Schmökel (1916–1927), Werner Lippky (1928), Peter Hoffmann (1935), Erich Grübnau (1938).

Bez podanego roku: Johann Gottfried Krieger, Matthias Wenceslaus.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 292 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 1794 dusze. Pastorem był wtedy, od 1909 roku, Johannes Skorka, urodzony w 1870 roku.

Źródła: A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 188, 193, 208; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. X, hasło „Rychemberk”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 401; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, z. 2: „Der Landkreis Danzig”, Danzig 1885, s. 133; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 5, nr 55; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, Bd. 1 H. 2: Der Landkreis Danzig, Danzig 1885, s. 133–134; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 192; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 496, 525–526, 557; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Danziger Niederung, poz. 49; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Danziger Niederung, poz. 49; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 210–211, nr 144; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); Bogatka (Reichenberg) — Żuławy Wiślane, infopl.info; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 184; E. Praetorius, „Dantziger Lehrer Gedächtnis, bestehend in kurtzer Verzeichnis der Evangelischen Prediger…”, Leipzig 1704 (przedmowa i wykaz duchownych Reichenbergu); V. Zirkwitz, „Die bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig”, rozprawa doktorska Politechniki Gdańskiej 1933, druk Danzig 1940 (zestawienie chorągiewek i opis pomnika poległych); „Prusy Królewskie w drugiej połowie XVI wieku. Suplement”, pod redakcją T. Paneckiego i M. Słonia, część II: Komentarz. Indeksy (Atlas historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku), Warszawa 2021, s. 23, 30; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 28; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 35; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 56, pozycja 248; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 174, 226; t. 2, s. 396, 520, 540, 633, 661; t. 3, s. 786, 796, 823, 998; t. 4, s. 1047, 1096, 1097; t. 5, s. 1457, 1489, 1511; t. 6, s. 1605, 1670, 1709, 1743; t. 7, s. 1922, 1956, 1977, 1992, 2011, 2019; „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 23 marca 1904 roku, s. 13 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); Hermann Freytag, „Landgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 58, 1918, s. 116–117; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 108; E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 34r–40v; Księga różnych spisów parafii ewangelickiej w Cedrach Wielkich (Groß Zünder) z lat 1648–1716, z kroniką i rejestrem darów pastorów Tobiasza Colerusa i Johanna Monety, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5723 (Archion 17228); A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 207, 210–211, 213; Księga kościelna parafii ewangelickiej w Bogatce („Reichenbergisches Kirchen-Buch”), sporządzona w 1801 roku, z notatkami o kościele, plebanii i szkole na s. 887–908 (w tym zapiska „Von der Orgel in der Reichenberger Kirche”, s. 888), w portalu Archion: „Sonstige Verzeichnisse 1614–1821”, „Chronikalische Aufzeichnungen”, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5764 (Archion 17717).