Bolszewo — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Bolszewie leżał przy kościele. Harnoch w 1890 roku notuje go krótko: „Ev. Friedhof in Bohlschau”. Kiedy dokładnie powstał, źródła nie podają; świątynia, przy której leżał, ma metrykę z lat 1580/1583; odbudowano ją w 1663 roku, wzniesiono na nowo w 1709, a ostatni raz przebudowano w 1857 roku.

Bolszewo — po niemiecku Bohlschau — leżało w powiecie Neustadt in Westpreußen, w rejencji gdańskiej prowincji Prusy Zachodnie, i było siedzibą własnej parafii ewangelickiej z murowanym kościołem. Luteranizm przyszedł tu nie z osadnictwem, lecz z dworu. Rejestr poboru królewskiego z 1570 roku liczy w Bolszewie cztery zrzebia, czyli działy gruntu, i wymienia jako płacących dwóch szlachciców, Jarosława i Jozuego z Bolszewa, którzy trzymali też sąsiednie Orle; od karczmy, „w tym roku pierwszy raz zbudowanej”, podatku jeszcze nie pobrano, a wpisano dwie sieci, tartak i jednego zagrodnika. Czy chodzi o tego samego Jozuego, którego późniejsze źródła nazywają Janowskim, rejestr nie rozstrzyga.

Ksiądz Jakub Fankidejski, powołując się na wizytację biskupią, opisuje pana Janowskiego jako możnego, który „kościołom katolickim na Kaszubach wiele szkodził”; wizytator nazwał go drugim Korem, buntownikiem przeciw Mojżeszowi, i porównał do zarazy trawiącej całą okolicę — to język polemiczny źródła katolickiego. Bolszewo uczynił Janowski głównym siedliskiem luteranizmu: utrzymywał tu stale kilku luterańskich duchownych, żeby narzucać ich także sąsiednim kościołom. W Łebczu (u Fankidejskiego „w Lepczu”) dwukrotnie otworzył kościół siłą i kazał odprawić nabożeństwo po luterańsku, a gdy zmarła mu córka, z całym orszakiem pogrzebowym wtargnął do kościoła parafialnego w Górze.

Wizytacja biskupa Hieronima Rozrażewskiego zapisała, że w roku poprzedzającym wizytację — według objaśnienia Fankidejskiego w 1582 — dziedzic wzniósł we wsi kościół drewniany, a sprzęty liturgiczne i kielich wziął z kościoła w Górze.

Stefan Damalewicz, wyliczając w 1642 roku kościoły dekanatu puckiego, zaliczył bolszewski — razem z chylońskim — do heretyckich; przytacza to w 1749 roku kronikarz oliwski Tomasz Schwengel. Wizytacja z 1702 roku zanotowała, że wieś jest własnością szlachetnych Bolszewskich i Janowskich, że stał w niej niegdyś kościół katolicki, filia parafii w Górze, poświadczony mapą i aktami wizytacji, i że kościół ten został całkowicie zniesiony, a w jego miejsce, w pobliżu wsi, wzniesiono zbór luterański. Wizytator dodał — podobnie jak wcześniej wizytacja z lat 1686–1687 — że nie jest pewne, czy stanął on tam, gdzie dawny kościół.

Z Bolszewem związana była rodzina duchownych. Ernst Müller w wykazie pastorów Pomorza wymienia Adama Carpowa, pastora w Bolszewie, i dwóch jego synów. Michael Adam Carpow, ordynowany w Lęborku 9 grudnia 1735 roku, służył w latach 1736–1743 w Dzięcielcu i w 1743 roku, po śmierci ojca, został powołany do Bolszewa. Georg Ludwig Carpow, urodzony 3 września 1712 roku, ordynowany w 1736, był pastorem w Charbrowie i zmarł 30 czerwca 1765 roku; po nim urząd w Charbrowie objął jego syn Adam Ludwig, powołany 22 kwietnia 1766 roku i zmarły 11 grudnia 1767.

Wizytacja katolicka z 1766 roku odnotowała w Bolszewie zbór protestancki i to, że utrzymuje przy nim duchownego tutejszy dziedzic — „bo w tej wsi jest dużo innowierców”. Opisując przy tej samej wizytacji filię w Górze, zapisano, że w Bolszewie stoją trzy dwory — dwa jednego właściciela (w streszczeniu ks. Witolda Kujawskiego: „Janowica”) i trzeci wdowy Massau, do której należała też cegielnia — a ponadto karczma; mieszkało tu 36 Żydów, którzy nie mając synagogi, modlili się w jednym z domów i mieli własną szkołę. W całej filii górskiej, obejmującej między innymi Żelewo, Kniewo, Rybno, Warszkowo i Orle, naliczono wtedy 440 luteranów i dwóch kalwinistów. Wizytacja z 1781 roku policzyła w samym Bolszewie 69 katolików i 103 niekatolików, a w sąsiednim Orlu 12 katolików i 56 niekatolików; przy kościele w Górze zanotowano, że niekatolicy mają swoje oratorium w Bolszewie.

W wykazie wasali z lat 1774–1775 dziedzicem Bolszewa jest 44-letni Johann Friedrich von Jannewitz, mieszkający we wsi; jego synowie Johann Bogislaw (25 lat) i Christoph Ludwig (21 lat) służyli jako porucznicy w pułkach von Krockowa i von Zastrowa, a trzeci, Michael Ernst, miał 24 lata. Według pruskich ksiąg hipotecznych Michael Ernst von Jannewitz objął obie części Bolszewa w 1787 roku, a od 1827 roku należały one do jego córki Charlotte Ernestine Johanne Abigael, owdowiałej hrabiny von Krockow.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 211 mieszkańców: 132 luteranów, 71 katolików i 8 Żydów, a jako parafię luterańską podaje Bolszewo (Bohlschau). W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Bohlschau 33 budynki mieszkalne i 361 mieszkańców, w tym 247 ewangelików i 114 katolików. Wymieniał tu pięć gospodarstw chłopskich i jedną zagrodę chałupniczą. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Górze; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Drzewa sadzono na cmentarzu w 1852 i 1862 roku, a mur, bramę i dzwonnicę wystawiono w latach 1878–1879. Według przeliczeń Stefana Ramułta ze spisu z 1 grudnia 1890 roku w gminie wiejskiej Bolszewo na 154 mieszkańców przypadało 91 ewangelików, w tym trzydziestu Kaszubów, a w obwodzie dworskim wraz z Gościcinem, Sommerhof i Worle na 842 mieszkańców — 333 ewangelików, w tym 166 Kaszubów. Statystyka kościołów ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku podaje przy tej parafii — jako „Bohlschau”, diecezja wejherowska — patronat dworski, organy o czternastu głosach i 2600 dusz. Franz Schultz w 1907 roku pisze o Bolszewie jako o „gminie wiejskiej z 535 mieszkańcami”.

Spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku wykazał w gminie wiejskiej Bohlschau już 768 mieszkańców (392 mężczyzn i 376 kobiet) na 824 hektarach — przyrost wiąże się z tutejszą cementownią.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów z lat 1710–1775 (z lukami) i od 1775 roku, ślubów z lat 1717–1775 (z lukami) i od 1775, zgonów z lat 1744–1775 (z lukami) i od 1775, konfirmacji od 1845 roku i wykaz komunikantów od 1855 roku, a także zapiski, częściowo po polsku, o budowie kościoła w latach 1580 i 1663. Jego zapis brzmi: „Tf 1710—1775 lückenhaft; 1775— Tr 1717—75 lückenhaft; 1775— St 1744—75 lückenhaft; 1775— K 1855— Konf 1845—. Aufzeichnungen: Niederschriften (zum Teil polnisch) über die Kirchenbauten in den Jahren 1580 und 1663”.

Pierwszy powszechny spis ludności Rzeczypospolitej z 30 września 1921 roku pokazuje, jak bardzo wspólnota się skurczyła: na 661 mieszkańców 150 było wyznania ewangelickiego i tyle samo, 150 osób, podało narodowość niemiecką; narodowość polską zadeklarowało 511 osób. Parafia ewangelicka przetrwała do końca drugiej wojny światowej. 30 czerwca 1946 roku kościół i cmentarz przejęli katolicy; w tym samym roku przeniesiono tu szczątki rodziny von Keyserling z Wejherowa. Po przejęciu kościoła przez katolików opiekę nad nim od 1946 roku sprawowali pijarzy, a parafię Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny erygowano w 1950 roku.

Cmentarz zamknięto 8 kwietnia 1961 roku i zlikwidowano w 1977 (za polską Wikipedią, bez potwierdzenia w dokumencie). Dziś jest to zatrawiony teren z głazem pamiątkowym z 2005 roku i Gminnym Placem Pamięci z 2018 roku, ujęty w gminnej ewidencji zabytków. Głaz z krzyżem nosi napis: „Ku czci znajdującego się tutaj cmentarza wspólnoty ewangelickiej mieszkającej w Bolszewie od końca XVI do połowy XX wieku. Społeczeństwo Gminy Wejherowo. Bolszewo 2005 rok”. Jego poświęcenie opisał Marcin Lewiński w „Kurierze Wejherowskim” z 12 października 2005 roku; według artykułu, przedrukowanego w przekładzie niemieckim w „Heimatblatt für die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela” w 2006 roku, w szkole przy ulicy Szkolnej pokazano wtedy wystawę dokumentów, wśród nich akt przekazania cmentarza ewangelickiego, a uczniowie przyrzekli opiekować się cmentarzem.

Teren leży przy ulicy Szkolnej; przed kilku laty posadzono na nim dęby, a jeden bezimienny nagrobek ktoś regularnie pielęgnuje (relacja mieszkanki, 2026).

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Według objaśnienia Fankidejskiego drewniany kościół wzniesiono w 1582 roku, a zapiski parafialne wymienione przez Maxa Bära mówią o budowie kościoła w 1580 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 303 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 1614 dusz.

Źródła: M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 446; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 218 i dodatek XXVIII; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 306; E. Müller, „Die Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart”, cz. II, Stettin 1912, hasła Zinzelitz (s. 242) i Charbrow (s. 248); „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 154–155, nr 16; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 91 (2009), księga G63 (1766), s. 136, i księga G72 (wizytacja 1781), s. 244–245; zgłoszenie z terenu: relacja mieszkanki w komentarzu pod wpisem Parafii Ewangelicko-Augsburskiej Gdańsk-Gdynia-Sopot na Facebooku (30 września 2026); Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), powiat Neustadt i. Westpr., s. 36–37, poz. 5; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 636 (s. 25), nr 1395 (s. 136–137), nr 1396 (s. 137); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 167, pozycja 27; S. Ramułt, „Statystyka ludności kaszubskiej”, Kraków 1899, s. 56–57; T. Schwengel, „Apparatus pro annalibus Olivensibus” (1749), wyd. B. Czapla, Fontes TNT XVI–XIX, Toruń 1912–1915, s. 255; „Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym”, t. XI: Prusy Królewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, Źródła Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911, s. 277; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38; F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 412; M. Lewiński, artykuł w „Kurierze Wejherowskim” z 12 października 2005 roku, w przekładzie niemieckim: „Heimatblatt für die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela”, nr 26 (2006), s. 21–22.