Bolszewo — dawny kościół ewangelicki (ob. Wniebowzięcia NMP)

Bolszewo — po niemiecku Bohlschau — leży nad Redą, w gminie Wejherowo. Przed 1920 rokiem należało do powiatu wejherowskiego (Kreis Neustadt in Westpreußen) w rejencji gdańskiej i było siedzibą samodzielnej parafii ewangelickiej z własnym kościołem. Franz Schultz nazwał tutejszą świątynię najstarszym kościołem ewangelickim w szerokiej okolicy. Parafia przetrwała do końca drugiej wojny światowej; należeli do niej ewangelicy z Wejherowa, zanim powstała tam własna parafia, a także ewangelicy z Rumi i Zagórza, zanim wznieśli własne kościoły. Katolicy podlegali przed 1945 rokiem parafii w Górze Pomorskiej. Po wojnie kościół przejęli katolicy.

Kościół ewangelicki był dziełem rodziny von Jannewitz, czyli Janowskich, tutejszych dziedziców. Rejestr poboru królewskiego z 1570 roku liczy w Bolszewie cztery zrzebia, czyli działy gruntu, i wymienia jako płacących dwóch szlachciców, Jarosława i Jozuego z Bolszewa, którzy trzymali też sąsiednie Orle; od karczmy, „w tym roku pierwszy raz zbudowanej”, podatku jeszcze nie pobrano, a wpisano dwie sieci, tartak i jednego zagrodnika. Czy chodzi o tego samego Jozuego, którego późniejsze źródła nazywają Janowskim, rejestr nie rozstrzyga. Jako rok fundacji podaje się 1580. Schultz uważał Bolszewo za fundację od początku ewangelicką.

Wizytacja biskupa Hieronima Rozrażewskiego z lat osiemdziesiątych XVI wieku zapisała po łacinie: „Non ita pridem scilicet anno praeterito hic dominus ecclesiam construxit ligneam” — niedawno, mianowicie w roku ubiegłym, czyli w 1582, pan ten zbudował drewniany kościół; część sprzętów i kielich Janowski wziął z kościoła w Górze. Wizytator zanotował też, że zbór stoi „bez wezwania”. Andrzej Tomczak, opierając się na wizytacji z 1583 roku, notuje, że protestanci „sami wystawili sobie” kościoły w Bolszewie i Redłowie; Bolszewo z kościołem protestanckim należało wtedy do parafii w Górze, której kościół także był w ich rękach.

🟡 Protokół wizytacji z 1583 roku zapisał jednak przy Górze, że heretyka wygnała już pani Wejherowa, a kościół powierzono duchownemu katolickiemu z Redy („Haeriticum expulit D. Wajerowa”); dekret powizytacyjny powtarza: „Expulsus minister per Dominam Waierowa haereticus”.

Przywódcą luteranów był dziedzic Jozue Janowski, sędzia ziemski pucki, zaprzysięgły wróg starosty puckiego Ernesta Wejhera. Wizytator biskupi nazwał go „drugim Korem, który zbuntował się przeciwko Mojżeszowi”, i porównał do „powietrza zarażającego całą okolicę”; to język polemiczny źródła katolickiego, przytaczany jako cytat, nie jako ocena. Według ks. Jakuba Fankidejskiego Janowski uczynił z Bolszewa główne siedlisko luteranizmu: utrzymywał tu kilku duchownych, by narzucać ich także sąsiednim kościołom. W Lepczu dwukrotnie otworzył kościół siłą i kazał odprawić nabożeństwo po luterańsku. Gdy zmarła mu córka, wszedł z orszakiem pogrzebowym do katolickiego kościoła parafialnego w Górze wbrew woli proboszcza i pochował ją przed wielkim ołtarzem; Wejher chciał wtedy pochwycić jego duchownego, ale ten zdążył zbiec.

Poddanych, jak pisze Fankidejski, Janowski „formalnie napędzał do bolszewskiego zboru na nabożeństwo” — „z naszymi Kaszubami jednak nie miał szczęścia, drwili sobie z takiego zboru mówiąc, że to karczma, w której kielichy pełne wina piją”. W łacińskim tekście wizytacji te słowa należą jednak do samego wizytatora: budynek wzniesiony przez sędziego bez wezwania lepiej nazwać karczmą niż kościołem, bo piją tam kielichy pełne wina. Chodziło o komunię pod dwiema postaciami, w której kielich przyjmowali także świeccy — w Kościele rzymskim otrzymywali oni wówczas sam chleb, a luteranie widzieli w kielichu dla wszystkich jeden ze znaków Reformacji.

Według Aleksandra Klempa (1994, s. 142) wydaje się, że właściciele Bolszewa stosowali w XVI–XVII wieku przymus zborowy i wyznaniowy; wskazuje na to, jak pisze, znaczna liczba konwertytów w Bolszewie w drugiej połowie XVIII wieku.

Według wiadomości diecezjalnych kościół dla protestantów zbudowano w Bolszewie w 1583 roku z inicjatywy puckiego sędziego ziemskiego Jozuego Jankewitza, a strona katolicka nazywała go „synagoga haereticorum”; w wykazie z około 1590 roku do katolickiej parafii w Górze należało stąd tylko sześciu chłopów, a dziedzica nie wymieniono, bo był ewangelikiem. Pierwszy kościół stanął w Nowej Karczmie, bo Śmiechowo i Nanice należały jeszcze wtedy do Jannewitzów i Bolszewskich; gdy dobra te przeszły w ręce Wejherów i Radziwiłłów, przy odbudowie w 1663 roku wybrano miejsce w środku majątku, blisko dworu. Pierwszy kościół stał według Ludwiga Rhesy w Nowej Karczmie (Neukrügen) — wizytacja nazywa wieś także Nova Taberna — miał wieżę i był od dołu po szczyt kryty gontem. Wkrótce po budowie wysadzono go prochem.

Dopiero w 1663 roku, po wielu sporach z katolikami, odbudowano go już w samym Bolszewie w postaci zwykłego domu. Reformaci zaprotestowali, uznając go za nieuprawnioną nową fundację ze szkodą dla starszego kościoła katolickiego w Górze; dziedziców wezwano do Piotrkowa i skazano na 3000 dukatów grzywny, od czego — jak pisze Schultz — skutecznie się odwołali.

Dawny kościół katolicki, filia kościoła w Górze, figurował na mapie diecezjalnej, którą biskup Rozrażewski kazał sporządzić do swoich wizytacji. Stefan Damalewicz, wyliczając w 1642 roku kościoły dekanatu puckiego, zaliczył bolszewski — razem z chylońskim — do heretyckich; przytacza to w 1749 roku kronikarz oliwski Tomasz Schwengel. Wizytacje z końca XVII wieku mówią, że został całkowicie zniesiony, a przy wsi stanął zbór luterański — „non constat tamen”, nie jest jednak pewne, czy postawiono go tam, gdzie stał poprzedni. Zanotowano tak w latach 1686–1687; w 1702 roku zapisano wprost, że był tu niegdyś kościół katolicki, a teraz jest dom modlitwy luteranów. Fankidejski przypisał dawnemu kościołowi katolickiemu opis budowli w pruski mur, z dwoma dzwonami w osobnej dzwonnicy; w przytoczonym przez niego łacińskim tekście wizytacji opis ten dotyczy zboru, świeżo wówczas odnowionego.

Starania biskupów o odzyskanie świątyni spełzły na niczym: w 1701 roku sąd wydał dekret nakazujący obalić budowlę — i nikt się nie znalazł, kto by go wykonał. Cmentarz przy kościele założono w 1635 roku, po budowie świątyni przez Łukasza Bolszewskiego.

Wykaz pastorów Prus Zachodnich wydany przez Rhesę w 1834 roku otwiera Jacob Gruwelke, ustanowiony tu w 1600 roku i sprawujący urząd do 1617; po nim przyszedł George Rubaldi z Węgier (1618–1635). Aleksander Klemp (1994, s. 207) podaje, że Rubaldi sprawował urząd pasterski do końca 1635 roku i napisał kazanie pogrzebowe po śmierci Jadwigi z Zitzewitzów Bolszewskiej (Gdańsk, prawdopodobnie 1635); że J. Kluge przybył do Bolszewa w 1638 roku i pozostał tu aż do śmierci w 1650 roku; że Baltazar Peuschenius został pastorem w Bolszewie w 1644 roku i pełnił tu obowiązki duszpasterskie do 1659 roku, a Jan Reinholdi — od 1660 roku aż do śmierci w 1679 roku. Johannes Möller, pastor w latach 1680–1707, został w 1680 roku z inicjatywy proboszcza wejherowskiego Kazimierza Grasińskiego pozwany przed sąd wojewódzki w Skarszewach za naruszenie praw Kościoła katolickiego. Urząd bywał rodzinny.

Adam Carpov był pastorem w Bolszewie w latach 1708–1744. Klemp (s. 208) wymienia pismo okolicznościowe Adama Karpowiusza (Carpova) poświęcone patronowi bolszewskiemu K. L. Schachmannowi (Gdańsk 1731) i podaje, że Karpowiusz przetłumaczył na język polski zbiór komentarzy do Pisma Świętego Ch. Langhansena „Postylla dla dziatek albo młodzi chrześcijańskiej” (Królewiec 1740). Syn Adama, Michael Adam, ordynowany 9 grudnia 1735 roku w Lęborku, służył w latach 1736–1743 w Dzięcielcu, a w 1743 roku, po śmierci ojca, został według E. Müllera powołany do Bolszewa (🟡 według Rhesy wprowadzono go w 1744 roku, a księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich podaje dla ojca lata 1708–1744) i pozostał tu do śmierci 17 maja 1753 roku; drugi syn, Georg Ludwig, był pastorem w Charbrowie.

W dziejach bolszewskiej parafii zdarzały się dłuższe wakaty: akta sądu wejherowskiego wspominają ślub udzielony przez pastora z Osiek Lęborskich, Johanna Hankociusa.

Gdy dom modlitwy z 1663 roku podupadł, zbiórka przeprowadzona w Gdańsku pozwoliła — jak pisze Rhesa — wznieść nowy kościół z wieżą; według Schultza zbudowano go na nowo w 1709 roku, a ostatnia przebudowa pochodzi z 1857 roku. Świątynia miała bryłę neogotycką z drewnianymi dobudówkami. W 1766 roku zbór w Bolszewie był jedynym domem modlitwy dysydentów w parafii wejherowskiej: szlachta utrzymywała duchownego, który w niedziele i niektóre święta głosił kazania po polsku i po niemiecku; wizytacja dodała, że dziedzic go utrzymuje, „bo w tej wsi jest dużo innowierców”. Opisując przy tej samej wizytacji filię w Górze, zapisano, że w Bolszewie stoją trzy dwory — dwa jednego właściciela (w streszczeniu ks.

Witolda Kujawskiego: „Janowica”) i trzeci wdowy Massau, do której należała też cegielnia — a ponadto karczma; mieszkało tu 36 Żydów, którzy nie mając synagogi, modlili się w jednym z domów i mieli własną szkołę. W całej filii górskiej, obejmującej między innymi Żelewo, Kniewo, Rybno, Warszkowo i Orle, naliczono wtedy 440 luteranów i dwóch kalwinistów. Wizytacja z 1781 roku policzyła w samym Bolszewie 69 katolików i 103 niekatolików, a w sąsiednim Orlu 12 katolików i 56 niekatolików; przy kościele w Górze zanotowano, że niekatolicy mają swoje oratorium w Bolszewie. Mieszkało tu wtedy także wielu Żydów, którzy mieli dom modlitwy i szkołę, ale nie synagogę. Aleksander Klemp (1994, s. 156, tabela VI) podaje dla Bolszewa 75 konwersji zanotowanych w latach 1741–1766, średnio 2,9 rocznie. Pisze, że podawana przez G.

Dabinnusa liczba kilkunastu procent luteranów polskojęzycznych w Bolszewie wydaje się zbliżona do rzeczywistości i że w XVIII wieku konwersje na katolicyzm objęły najprawdopodobniej przede wszystkim ludność kaszubską; zaznacza też, że na podstawie źródeł trudno ustalić liczbę ludności innych miejscowości należących do zboru bolszewskiego, „m.in. Góry, Warzkowa, Rybna” (s. 169). Protestanccy właściciele Bolszewa i Krokowej zapewniali, jak pisze, swoim kaszubskim poddanym do końca XVIII wieku polskojęzycznych ministrów i pastorów (s. 160).

Jacob Luttermann, pastor od 1753 roku do śmierci w 1799, musiał aż do przejęcia kraju przez Prusy w 1772 roku toczyć, jak zapisał Rhesa, ciężkie spory z katolikami: raz strzelono do niego z pistoletu podczas niedzielnego kazania; gdy wyjeżdżał, rzucano za nim kamieniami; by ochrzcić własne dzieci, musiał prosić biskupa katolickiego o zgodę i płacić opłaty chrzcielne. Według Aleksandra Klempa (1994, s. 208) Jakub Lutermann (Luttermann), około 1750 roku rektor szkoły w Lęborku, objął zbór bolszewski w Adwencie 1753 roku i pozostał przy nim aż do śmierci 24 stycznia 1799 roku. Już pod panowaniem pruskim to on na początku kwietnia 1773 roku odprawił pierwsze publiczne nabożeństwo ewangelickie w Pucku, w izbie urzędowej tamtejszego zamku. Od 1827 roku urzędował tu August Ferdinand Eduard Braune.

W 1773 roku właścicielem Bolszewa był Johann Friedrich von Jannewitz, a statystyka Goldbecka z 1789 roku opisuje je jako okazałe dobra z kościołem luterańskim nad Redą — wieś szlachecką o 24 dymach, w której co roku odbywał się jarmark. W wykazie wasali z lat 1774–1775 dziedzicem Bolszewa jest 44-letni Johann Friedrich von Jannewitz, mieszkający we wsi; jego synowie Johann Bogislaw (25 lat) i Christoph Ludwig (21 lat) służyli jako porucznicy w pułkach von Krockowa i von Zastrowa, a trzeci, Michael Ernst, miał 24 lata.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Michael Ernst von Jannewitz objął obie części Bolszewa w 1787 roku, a od 1827 roku należały one do jego córki Charlotte Ernestine Johanne Abigael, owdowiałej hrabiny von Krockow.

Druga księga kościelna parafii, założona 16 listopada 1774 roku przez pastora Jacoba Luttermanna i przechowywana dziś w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie, zaczyna się od zapisków jego następcy. Jacob Scheerbarth, rodem, jak sam pisze, ze Starej Laski pod Chojnicami, przez dziesięć i pół roku nauczyciel domowy u landrata von Somnitza w ziemi lęborskiej, został wprowadzony na urząd w Bolszewie w dwudziestą niedzielę po Trójcy Świętej 1799 roku, po śmierci Luttermanna. Wyliczył trzy rzeczy, które — jak napisał — kosztowały go największą walkę. Po pierwsze, 18 lutego 1811 roku parafię formalnie rozgraniczono i przypisano do niej wsie, bo dotąd, jego zdaniem, panowała w tym „najsmutniejsza dowolność i nieporządek”; według Scheerbartha stało się to wzorem dla takiego uporządkowania wszystkich parafii ewangelickich w Prusach Zachodnich.

Po drugie, po długim procesie z katolickim proboszczem z Luzina Wyższy Sąd Krajowy Prus Zachodnich orzekł, że ewangelicy mają płacić należności swoim ewangelickim pastorom zamiast, jak dotąd, katolickim proboszczom. Po trzecie, w 1817 roku wprowadzono stałą składkę na kościół, z której miała powstać trwała kasa kościelna na potrzeby parafii i plebanii.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje w Bolszewie 211 mieszkańców: 132 luteranów, 71 katolików i 8 Żydów; jako parafię luterańską podaje samo Bolszewo (Bohlschau). W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Bohlschau 33 budynki mieszkalne i 361 mieszkańców, w tym 247 ewangelików i 114 katolików. Wymieniał tu pięć gospodarstw chłopskich i jedną zagrodę chałupniczą. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Górze; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Według kroniki Harnocha z 1890 roku obecny kościół w Bolszewie, po niemiecku Bohlschau, pod patronatem dworskim, wzniesiono w 1857 roku w stylu półgotyckim jako orientowany, murowany prostokąt z apsydą i niewielką wieżą; dzwony wisiały w osobnej konstrukcji dzwonnej. Obraz ołtarzowy przedstawiał Jezusa na krzyżu z dwiema figurami — Jana Chrzciciela i świętego Pawła; rzeźbiona ambona miała nad baldachimem postać świętego Piotra naturalnej wielkości, a ołtarz i ambona były darem miasta Gdańska. Organy miały pedał i czternaście rejestrów.

W 1890 roku parafia bolszewska liczyła 2600 dusz; rocznie notowano w niej 75 chrztów, 46 konfirmacji, 13 ślubów, 1159 komunikantów i 48 pogrzebów, a nabożeństwa odprawiano po niemiecku.

Aleksander Hilferding, przytoczony przez Tetznera, wymieniał Bolszewo wśród niemieckich kolonii powiatu wejherowskiego, które przyjęły kaszubszczyznę. Ślad tego widać w przeliczeniach Stefana Ramułta ze spisu z 1 grudnia 1890 roku: w gminie wiejskiej Bolszewo na 154 mieszkańców przypadało 91 ewangelików, z których trzydziestu uznał za Kaszubów, a w obwodzie dworskim wraz z Gościcinem, Sommerhof i Worle na 842 mieszkańców — 333 ewangelików, w tym 166 Kaszubów. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 2151 ewangelików; patronami byli właściciele dawnych dóbr Bolszewo–Gościcino–Orle, a pastorem był od 1889 roku Johann Becker. W tym samym roku parafia bolszewska przyczyniła się do powstania kościoła w Luzinie, który leżał w jej okręgu.

Według „Ostpreußische Zeitung” z 15 października 1897 roku nowy kościół ewangelicki, zbudowany przez budowniczego Heinemanna, poświęcił w niedzielę 10 października generalny superintendent Döblin, kazanie wygłosił pastor Becker z Bolszewa, a koszty budowy pokryto częściowo z dobrowolnych datków i ze środków Towarzystwa Gustawa Adolfa, przy czym parafia w Bolszewie dołożyła znaczną sumę. W czerwcu 1911 roku berliński „Der Tag” doniósł, że pastor Becker, dotąd w Bolszewie, powołany na probostwo w Wejherowie, został mianowany superintendentem diecezji wejherowskiej.

Z parafii ewangelickiej zachowały się księgi metrykalne z lat 1774–1929. Figurują w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe. Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów od 1710 roku, ślubów od 1717 i zgonów od 1744 — do 1775 roku z lukami — a także księgi konfirmacji od 1845 i wykaz komunikantów od 1855 roku. Jego zapis brzmi: „Tf 1710—1775 lückenhaft; 1775— Tr 1717—75 lückenhaft; 1775— St 1744—75 lückenhaft; 1775— K 1855— Konf 1845—. Aufzeichnungen: Niederschriften (zum Teil polnisch) über die Kirchenbauten in den Jahren 1580 und 1663. Dupl. A.-G. Neustadt: Tf Tr St 1822—74”.

Pierwszy powszechny spis ludności Rzeczypospolitej z 30 września 1921 roku odnotował tu 661 mieszkańców, w tym 150 wyznania ewangelickiego; narodowość polską podało 511 osób, niemiecką 150. Po wojnie, 30 czerwca 1946 roku, opuszczoną świątynię przejęli katolicy; 27 października tego roku poświęcono ją pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny i powierzono pijarom, a 1 kwietnia 1950 roku dekretem biskupa chełmińskiego Kazimierza Józefa Kowalskiego erygowano samodzielną parafię. W latach 1999–2007 kościół gruntownie rozbudowano; stoi i służy do dziś.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Według wiadomości diecezjalnych kościół zbudowano w 1583 roku, według wizytacji Rozrażewskiego — w 1582, a jako rok fundacji podaje się też 1580.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 303 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 1614 dusz. Pastorem był wtedy, od 1911 roku, Bruno Haack, urodzony w 1875 roku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Jacob Gruwelke (1600–1617), Georg Rubaldi (1618), Jacob Kluge (1638), Johann Mollerus (1680), Adam Carpov (1708–1744), Johann George Pomian Pesarovius (1708), Michael Adam Carpov (1744), Jacob Luttermann (1753), Jacob Scheerbarth (1799), Christian Daniel Ludwig Wegner (1821), Carl Adolph Blech (1823), August Ferdinand Eduard Braune (1827), Hermann Gustav Singmann (1857), Johannes Bruno Haack (1911), Friedrich Eduard Paul Hammer (1920), Hans Heinrich Gottfroh (1944).

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 446; F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 398, 415, 417; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 11, nr 168; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 218 i dodatek XXVIII; „Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozrażewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae”, wyd. S. Kujot, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu I–III, Toruń 1897–1899, s. 15, 25, 106, 108 i 193; F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 225–226, 398–399, 413 i 416–417; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 123–124; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, s. 242, 248 i 258; F. Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 306, 320, 393; M. Biskup, A. Tomczak, „Mapy województwa pomorskiego w drugiej połowie XVI w.”, „Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu” 58 (1955), z. 1, s. 60–61; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 154–155, nr 16; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 91 (2009), księga G63 (1766), s. 136, i księga G72 (wizytacja 1781), s. 244–245; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 44; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/7030, „Sonstige Verzeichnisse” (druga księga kościelna parafii Bohlschau, założona w 1774 roku), skan 3, dostęp przez portal Archion; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 636 (s. 25), nr 1395 (s. 136–137), nr 1396 (s. 137); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 167, pozycja 27; S. Ramułt, „Statystyka ludności kaszubskiej”, Kraków 1899, s. 56–57; T. Schwengel, „Apparatus pro annalibus Olivensibus” (1749), wyd. B. Czapla, Fontes TNT XVI–XIX, Toruń 1912–1915, s. 255; „Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym”, t. XI: Prusy Królewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, Źródła Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911, s. 277; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 134, 222, 284; t. 2, s. 623, 673; t. 3, s. 689, 708, 954; t. 4, s. 1117, 1212; t. 5, s. 1345, 1522; t. 6, s. 1569, 1705; t. 7, s. 1936; „Ostpreußische Zeitung” (Königsberg), 15 października 1897 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Tag” (Berlin), 9 czerwca 1911 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 142, 156, 160, 169, 207–208.