Boręty — dawny kościół ewangelicki z lat 1841–1842 (ob. św. Katarzyny)

Boręty (po niemiecku Barendt, po kaszubsku Bòrãtë) leżą na Wielkich Żuławach Malborskich. Zachowały się tu dwie świątynie pod tym samym wezwaniem — świętej Katarzyny. Starsza, gotycka z XIV–XV wieku, przebudowana w 1805 roku i zniszczona w 1945, pozostaje w ruinie; to ona była kościołem katolickim, wymienianym jeszcze pod koniec XIX wieku obok kościoła w Lisewie. Druga, murowano-szachulcowa, wzniesiona w latach 1841–1842 jako kościół ewangelicki, po 1945 roku przeszła do Kościoła rzymskokatolickiego i jest dziś kościołem parafialnym.

Według sporządzonego przez Roberta Ziemiańskiego zestawienia kościołów poewangelickich przejętych dla kultu katolickiego — opartego na schematyzmie diecezji elbląskiej z 1996 roku i dwóch innych opracowaniach — katolicy przyjęli ją w 1945 roku, a poświęcili 20 listopada 1949 roku. Kościół ten wpisano do rejestru zabytków województwa pomorskiego 18 listopada 1983 roku pod numerem A-1039, a ruinę wraz z otaczającym ją cmentarzem przykościelnym — 21 lutego 1994 roku pod numerem A-1440. Dawny cmentarz ewangelicki, położony na działkach 44, 45/4 i 46 oraz części działki 45/2, figuruje osobno w ewidencji zabytków.

Przywilej lokacyjny wystawił wsi wielki komtur Werner von Orseln w 1321 roku, sąsiedniemu Palczewu — wielki mistrz Ludolf König w 1344 roku, a Lisewu również Werner von Orseln. W drugiej połowie XVI wieku Boręty odnotowano jako wieś królewską województwa malborskiego, a po 1772 roku znalazły się w powiecie malborskim. Hermann Eckerdt (1868) wymienia Boręty, po niemiecku Barendt, wśród wsi, których przywileje lokacyjne z czasów krzyżackich wspominają proboszcza — dla Borętów jest to przywilej z 1321 roku.

Od początku XVII wieku we wszystkich trzech miejscowościach odprawiano nabożeństwa ewangelickie. Ciągłość tutejszego zboru sięga dalej, niż mówi sama data budowy: wykaz duchownych pruskich, przywołany w opracowaniu B. Szadego o strukturach wyznaniowych Rzeczypospolitej, prowadzi listę borętowskich pastorów od 1616 roku. Pierwszym z nich był Jacob Schlaccowius z Bergen na Rugii, pastor od 1616 roku. Jak podaje Abraham Hartwich, 7 listopada tego roku, już jako duchowny Borętów, brał ślub w Gdańsku. Urząd sprawował do 1624 roku, po czym odszedł do Gdańska, gdzie zmarł w 1648 roku.

Według Abrahama Hartwicha (1723) następcą Jakuba Schlaccowiusa w Borętach, po niemiecku Barendt, był Gallus Oswald, który w 1628 roku odszedł do Gischkau na terytorium gdańskim; po nim przez dwadzieścia cztery lata, do 1652 roku, służył Jakub Reichmann ze Śląska, zmarły jako emeryt w Tczewie, następnie Jerzy Willenius z Tczewa, w 1656 roku przeniesiony do Stalewa, a od Michała 1656 roku Kacper Dresser z Frankonii, który w 1660 roku przeszedł do Ostaszewa.

Według Hartwicha po odejściu Dressera posługę w Borętach pełnił do 1662 roku pastor Nowej Cerkwi Jan Lederer; w 1662 roku powołano kapelana polowego Christiana Arnoldiego z Wittenbergi, który w 1664 roku przeszedł do Milejewa (Trunz), w 1664 roku Andrzeja Heiniciusa z Halle, przeniesionego z Palczewa, który po sześciu latach sam zrezygnował, a 15 października 1670 roku Jana Krzysztofa Ursinusa z Erfurtu, w 1676 roku powołanego do Lubieszewa.

Piotr Birecki, za opracowaniem Józefczyka, wymienia ówczesny kościół w Borętach wśród 23 z 64 wiejskich budynków kościelnych diecezji pomezańskiej i chełmińskiej, które wkraczająca od 1626 roku armia szwedzka zniszczyła, zdewastowała lub okradła; srebra tego kościoła zastawiono w Gdańsku. Według Bireckiego nabożeństwa w sali nad plebanią odprawiał Oswald Gallus (u Hartwicha Gallus Oswald), a jego następca Jakub Reichmann przeniósł się z kościoła do dawnej gorzelni i tam odprawiał nabożeństwa. Wizytacja katolicka z 1647 roku, przywołana przez Jana Wiśniewskiego, zapisała, że utrzymywany przez wieśniaków duchowny ewangelicki mieszkał w browarze i w jego górnej części głosił kazania oraz udzielał sakramentów, a nauczyciel uczył dzieci w szkole, którą wizytatorzy nazwali heretycką.

W Borętach kazania luterańskie głoszono od 1616 roku najpierw w prywatnym domu, później na obszernym poddaszu nad plebanią; według Harnocha własną świątynię wzniesiono dopiero w 1771 roku, a w 1842 roku zastąpiono ją kościołem szachulcowym. Ten sam wykaz duchownych pruskich datuje borętowski kościół na 1715 rok — podczas gdy Harnoch podaje rok 1771 — i wyjaśnia, jak powstała tutejsza parafia: z Palczewem połączono ją w 1737 roku, z Lisewem dopiero w 1809, a wcześniej każdy z trzech kościołów miał własnego duchownego. Abraham Hartwich, pastor w Lipince, a potem w Dworku, na tych samych Wielkich Żuławach, zapisał w swoich dziejach Żuław, wydanych pośmiertnie, że osobny dom modlitwy wzniesiono w latach 1714–1715 staraniem pastora Krzysztofa Stolla i jego syna, adiunkta; Stoll służył tu od 1676 roku.

W wykazie duchownych obu Żuław Malborskich z 1723 roku, ogłoszonym w 1724 roku w „Erleutertes Preußen”, duchownym w Borętach (Barent) jest „Christianus Stollius”. Harnoch, podając rok 1771, powołuje się w tym miejscu na stronę 171 dzieła Hartwicha, wydanego w 1723 roku (a także na Lambecka i Bergaua); według Schmida kościół z lat 1714–1715 stał do rozbiórki w 1841 roku. Wizytacja katolicka z 1795 roku potwierdza, że stała tu świątynia ewangelicka i że był przy niej duchowny.

Według Jana Wiśniewskiego już opis diecezji z 1785 roku wykazywał na terenie katolickiej parafii w Borętach 200 protestantów, mających własną świątynię i pastora, choć nie podawał, gdzie one się znajdowały; samą liczbę autor uważa za zbyt zaokrągloną.

Księga parafii, którą przełożeni kościoła sprawili do zapisywania chrztów, ślubów i pogrzebów, zawiera łaciński spis tutejszych pastorów. Według wpisu w niej Christophorus Stollius z Eilenburga w Miśni, dotąd kantor w Malborku, po prawnym powołaniu i ordynacji w Gdańsku, w kościele Mariackim, objął urząd pastora w Borętach w maju 1676 roku. 19 maja 1715 roku poświęcono nowo zbudowany kościół; pod 1716 rokiem zanotowano w księdze konfesjonał i ambonę, a pod 1717 rokiem — ołtarz. Reinhold Horning zapisał w tej księdze własnoręcznie, że 6 lipca 1737 roku, po połączeniu gmin Boręty i Palczewo (Palschau), otrzymał powołanie, a 14 lipca wygłosił w Borętach kazanie wstępne.

Spis pastorów w kronice parafialnej pastora Wundscha prowadzi listę dalej niż starsze opracowania. Po połączeniu z Palczewem w 1737 roku urzędowali tu: Reinhold Horning (do śmierci w 1756 roku), Daniel Friedrich Bobrick z Malborka (wybrany w 1756 roku, po półtora roku przeszedł do Nowej Cerkwi), Gabriel Gottfried Vogt (po pół roku odszedł do Gdańska), Carl Philipp Herzberg (od 1758 roku; w 1768 roku z powodu niezgody z gminą złożył urząd i wyjechał do Gdańska, a potem do Rosji), Christian Wolfgang Löhlein (w 1776 roku powołany do Lichnów) i Johann Gottfried Gerlach z Pasłęka (1776–1799), pochowany w kościele. Po nim od 1799 roku Johann David Wiebe, który zmarł 11 marca 1839 roku w wieku 76 lat, po czterdziestu latach urzędowania, i spoczął w grobowcu rodzinnym w majątku jednego z synów.

W Lisewie Malborskim, po niemiecku Ließau, dom modlitwy i plebania, zbudowane pod jednym dachem, spłonęły w 1806 roku; według Schmida w 1808 roku tamtejszą gminę połączono z gminą w Borętach, natomiast wykaz duchownych pruskich i Harnoch podają rok 1809. W Lisewie ewangelicy mieli własnego duchownego od 1605 roku, a w 1809 roku Lisewo złączono z Borętami i Palczewem w jedną parafię, której wspólnym proboszczem został David Wiebe; nabożeństwo w Palczewie odprawiano co trzecią niedzielę. Następcami byli Adolph Carl Gustav Wundsch (1839–1860, potem w Świerkach), Carl Albert Friedrich (do 1866 roku) i doktor Karl Hermann Kaphahn, wprowadzony w urząd 11 marca 1866 roku.

Nowy kościół wzniesiono w latach 1841–1842 według planu królewskiego mistrza budowy dróg Kawerau z Tczewa, po niemiecku Dirschau, i poświęcono 23 października 1842 roku. Kościół zbudowany w latach 1714–1715 rozebrano w 1841 roku z powodu złego stanu technicznego. Piotr Birecki (2021) wymienia Boręty wśród wsi żuławskich, w których w XVIII wieku stanęły szkieletowe (fachwerkowe) budynki kościelne.

Budowę obecnego kościoła opisał w kronice parafialnej Adolph Carl Gustav Wundsch, pastor od 1839 roku. Gdy obejmował urząd, starego kościoła w Borętach już nie używano: do października 1842 roku nabożeństwa odprawiano zimą na zmianę w kościele w Palczewie, w plebanii w Borętach i w szkole w Lisewie, a latem tylko w Palczewie. Stary kościół rozebrano; według przekazu przebudowano go niegdyś ze spichrza. Ołtarz stał w nim naprzeciw wejścia, ambona przy ołtarzu, a naprzeciw ambony empora męska, z powodu złego stanu już nieużywana. Materiał z rozbiórki sprzedano na publicznej licytacji za 180 talarów. Królewski inspektor budowlany chciał kościoła murowanego, lecz gmina się sprzeciwiła i plan odrzucono. Kosztorys budowniczego z Malborka — od 6000 do 8000 talarów razem z wieżą — przedstawiono królowi Fryderykowi Wilhelmowi IV, który prośbę odrzucił.

Kościół zbudowano ostatecznie w latach 1841–1842 według planu królewskiego budowniczego z Tczewa. Poświęcono go 23 października 1842 roku; mowę wygłosił generalny superintendent Sartorius. Gmina otrzymała w darze między innymi żyrandol, ufundowany przez wdowę na pamiątkę męża, i krucyfiks. W 1847 roku gmina założyła wokół nowego kościoła własny cmentarz; wcześniej ewangelicy chowali zmarłych na cmentarzu wspólnym z katolikami, przy kościele katolickim.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 384 mieszkańców: 103 luteranów, 277 katolików i 4 mennonitów, a przy wsi dwa kościoły — luterański i katolicki; obie parafie, luterańska i katolicka, miały siedzibę we wsi. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Barendt jako wieś na prawie chełmińskim. Notował tu 31 budynków mieszkalnych i 480 mieszkańców, w tym 136 ewangelików, 338 katolików i pięciu mennonitów. Ewangelicy i katolicy należeli do miejscowych parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny.

W 1868 roku liczono w parafii 308 dusz. Landrat Parey bronił w 1869 roku w „Altpreußische Monatsschrift” poglądu, że związek ewangelickich kościołów powiatu malborskiego z gminami wolnochełmińskimi, od dawna nazywany patronatem, jest patronatem w niepełnym zakresie: gminom przysługuje bezspornie prawo prezenty duchownego, a także prawo nadzoru nad zarządem majątku kościelnego. Związek ten opiera się według niego na tym, że gminy te, jak pisze, powołując się na Hartwicha, zbudowały swoje kościoły i plebanie własnym kosztem, z własnej woli i „mimo najgwałtowniejszego oporu Kościoła katolickiego”. Prawo do wykonywania patronatu mają według niego tylko gminy wolnochełmińskie, a w nich tylko ewangeliccy posiadacze więcej niż pół włóki chełmińskiej.

Do parafii Boręt zalicza w swoim wykazie Boręty, Palczewo (Palschau), Lisewo (Liessau) i Pelpliner Außendeich, a prawo patronatu zaznacza w trzech pierwszych. Odpis dokumentu włączenia, zachowany w archiwum superintendentury, przypisuje formalnie do kościoła w Borętach, jako najbliższego, ewangelickich mieszkańców osad na Pelpliner Außendeich i karczmy rybackiej pod Palczewem (Fischkrug); świadczenia na rzecz parafii mieli oni płacić od 1 stycznia 1862 roku.

Spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał we wsi 463 mieszkańców: 283 katolików, 172 ewangelików i ośmiu innych chrześcijan — na Żuławach zwykle oznaczało to mennonitów. Ewangelicy mieli w Borętach własną parafię. Liczby 54 katolików i 42 ewangelików, wiązane niekiedy z Borętami za Słownikiem geograficznym, dotyczą Borgowa w powiecie śremskim; hasło Borętów w tomie pierwszym Słownika jest dwuwierszowe i podaje tylko, że wieś w ówczesnym powiecie malborskim ma 576 morgów rozległości i leży niedaleko Lichnów.

W czerwcu 1884 roku konsystorz ogłosił w „Amtliche Mittheilungen” (nr 6, s. 46), że probostwo Boręty i Palczewo (Barendt und Palschau), pod patronatem prywatnym, zwolniło się po powołaniu pastora Roloffa do Göritten. Dawało około 2309 marek dochodu bez mieszkania i około 2540 marek z mieszkaniem; parafia liczyła około 600 dusz i miała trzy szkoły z pięcioma nauczycielami, a proboszcza obsadzali gospodarze uprawnieni do patronatu.

Pod koniec XIX wieku parafia liczyła 537 dusz, a w ciągu roku notowano w niej 26 chrztów, dwanaścioro konfirmowanych, 4 śluby, 200 komunikantów i 4 pogrzeby. Szkoły miała w Borętach, Palczewie i Lisewie, cmentarze trzy, a w swoim okręgu także „kilku mennonitów i baptystów”. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 675 ewangelików; patronami byli wolnochełmińscy gospodarze trzech wsi parafii, a pastorem był od 1892 roku Gustav Johst.

Wakaty tej posady ogłaszano w prasie: w kwietniu 1885 roku ewangelicka rada parafialna podała, że posada jest wolna, a zgłoszenia przyjmował właściciel majątku i starszy kościelny Adolph Kluge; w październiku 1905 roku ogłoszono, że posada zwolni się 1 listopada, z pensją zasadniczą 1800 marek i wolnym mieszkaniem, a zgłoszenia do 15 listopada przyjmowali wolnochełmińscy gospodarze parafii na ręce Ottona Flindta. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia w Borętach liczyła wtedy 697 ewangelików, a pastorem był od 1923 roku Kurt Walter.

Trzywieżowy prospekt organowy z akantową snycerką z XVIII wieku pochodzi jeszcze z dawnego kościoła. Wśród wyposażenia był portret magistra Reinholda Horniga, pastora Borętów i Palczewa, po niemiecku Palschau, opatrzony datą 1738 — obraz olejny na płótnie. Kościół z 1842 roku nie miał według Harnocha wieży ani dzwonów, ołtarz z amboną stanowiły jedną całość, organy liczyły siedem głosów.

W 1907 roku zbudowano na kościele sygnaturkę i sprawiono dzwony. W zachodniej kruchcie kościoła stoi średniowieczna kamienna chrzcielnica o półkulistej czaszy bez ornamentu, na trzystopniowej piramidalnej stopie; Dariusz Piasek, który zinwentaryzował ją w latach 2019–2020, odnotowuje, że czasza jest pęknięta, a sam zabytek służy dziś jako kropielnica.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Spis pastorów w kronice parafialnej zapisuje pastora Borętów i Palczewa jako Reinholda Horninga, podpis portretu z 1738 roku — jako Reinholda Horniga.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 162 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 666 dusz. Pastorem był wtedy, od 1906 roku, Felix Telschow, urodzony w 1876 roku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Jacob Schlacowius (1616), Georg Willenius (1656), Johann Christoph Ursinus (1670), Theodor Conradi (1725), Paul Dalke (1731–1735), Johann Christoph Porsch (1735), Gabriel Gottfried Voigt (1757), Carl Philipp Herzberg (1758), Johann Gottfried Gerlach (1776), Adolph Carl Gustav Wundsch (1839), Carl Albert Friedrich (1860), Carl Hermann Kaphahn (1866–1878), Gustav Adolf Reddner (1885), Gustav Adolf Friedrich Johst (1892), Felix Alfred Christian Telschow (1906), Kurt Walter (1923).

Źródła: H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 51; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 244, 245; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 22; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreußen”, Neidenburg 1890, s. 427 (hasło Barendt und Palschau); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Marienburg, strona 10, pozycja 15; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. I, hasło Boręty, t. V, hasło Malborski powiat; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Kościół ewangelicki, obecnie świętej Katarzyny w Borętach (Wikidata); „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 28, nr 12; B. Szady, „Geografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II połowie XVIII w.”, Lublin 2010 (aneks), za: L. Rhesa, „Kurzgefasste Nachrichten…”, Königsberg 1834; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 178; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 171, 244–245; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 30; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 40; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6588, „Sonstige Verzeichnisse 1630–1905”, Barendt, skany 4–8, dostęp przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 142, pozycja 14; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 34; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 316; t. 2, s. 350, 525, 576; t. 3, s. 788, 883, 912; t. 5, s. 1388, 1439; t. 6, s. 1590; t. 7, s. 1814, 1874, 1889, 1912, 1991, 2026; „Der Reichsbote” (Berlin), 28 kwietnia 1885 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 14 października 1905 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); P. Birecki, „Konflikty o kościoły pomiędzy katolikami a protestantami w Prusach Królewskich i Książęcych w I połowie XVII wieku”, „Studia Elbląskie” XXI, 2020, s. 13, 15; J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII–XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” XVIII, 2017, s. 53; D. Piasek, „Średniowieczne chrzcielnice kamienne w kościołach na terenie Żuław Wiślanych: inwentaryzacja, funkcje, symbolika”, „Studia z Dziejów Średniowiecza” 26, 2023, s. 137, 147, 152, 157; Robert Ziemiański, „Duszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbląskiej w latach 1945–1999”, „Studia Elbląskie” II, 2000, s. 192; Parey, „Das freicöllmische Patronat über seine evangelischen Kirchen im Marienburger Kreise”, „Altpreußische Monatsschrift” 6, Königsberg 1869, s. 238–246 (MGH-Bibliothek); „Kurtzer Bericht von dem Zustande des Evangelischen Gottesdienstes in denen Marienburgischen Werdern, seit dem Olivischen Frieden”, „Erleutertes Preußen” I, Königsberg 1724, s. 25–53 (Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa); Księga parafii ewangelickiej w Borętach (Barendt) z łacińskim spisem pastorów, zapiskami o kościele i autografem Reinholda Horninga („Sonstige Verzeichnisse 1652–1737”), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/6582 (Archion 245690); „Amtliche Mittheilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1884, nr 6, s. 46 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); P. Birecki, „Prusy Królewskie i Książęce. Dwa światy sztuki luterańskiej”, „Studia Elbląskie” XXII (2021), s. 37; Archiwum Diecezji Elbląskiej, akta Ewangelickiej Superintendentury w Malborku, „Einpfarrungen” (1856–1889), s. 35 (odpis dokumentu włączenia osad na Pelpliner Außendeich i karczmy rybackiej pod Palczewem; kopia cyfrowa: Elbląska Biblioteka Cyfrowa).