Borkowo — cmentarz ewangelicki

Borkowo (po niemiecku Borkau) w gminie Morzeszczyn ma cmentarz ewangelicki, który wojewódzka ewidencja zabytków wymienia pod pozycją 6 jako obiekt istniejący; nie obejmuje go urzędowy rejestr zabytków województwa pomorskiego. Karta cmentarza z 30 września 1985 roku ocenia jego stan słowami: „Cmentarz zdewastowany, obramowania poprzemieszczane jeden pomnik — kamień do odczytania”. Obiekt leżał wtedy w lesie państwowym, około pięciuset metrów na zachód od środka wsi, nie miał ogrodzenia ani bramy, a czytelne pozostały jedynie dwa groby przy dziewięciu mogiłach ziemnych. Najstarszy zachowany napis upamiętniał Eduarda Dirksena, zmarłego 10 listopada 1925 roku, a ze starodrzewu dobrze trzymały się lipa, świerk i siedem dębów.

Wieś wzmiankowano za księcia pomorskiego Grzymisława, przed rokiem 1200, i miała wtedy w pobliżu stary gród warowny zwany Skosowem, a w 1274 roku książę Mściwój II podarował ją cystersom — wtedy, gdy przenosili się z Pogódek do Pelplina. Borkowo było dobrami i leśnictwem opactwa cystersów w Pelplinie, a po przejęciu przez rząd pruski oddano je w wieczystą dzierżawę. W Borkowie opaci i przeorowie, jadąc do Wielkopolski albo do Warszawy, zwykle nocowali, a młodsi bracia spędzali tu wakacje. Pod względem kościelnym Borkowo należało do parafii w Nowej Cerkwi — wizytacja biskupa Hieronima Rozrażewskiego wymienia je wśród dziewięciu wsi tej parafii — i było wówczas dzierżawionym majątkiem: „Borkowo, praedium D. Pawlowski”, sami zagrodnicy, dziesięciny żadnej, za to hojne jałmużny pani Pawłowskiej.

Do 1659 roku klasztor wypuszczał wieś w dzierżawę, a od tego roku objął gospodarstwo sam i osadził tu na stałe jednego z cystersów jako ekonoma. To dla niego i dla licznego roboczego ludu postawiono murowaną kaplicę — stała na dziedzińcu między spichlerzem a dworem, z którym była połączona, miała na dachu wieżyczkę, a dzwonek co rano wołał na Mszę; w niedziele i święta milczał, bo ksiądz jechał wtedy do Pelplina. Za patrona kaplica miała świętego Jakuba Apostoła, a papież Innocenty XII udzielił w 1698 roku na dzień jego święta odpustu zupełnego na dziesięć lat. Miejsce zasłynęło potem podaniem o objawieniu Najświętszej Maryi Panny przy pobliskiej murowanej figurze i o przeniesieniu cudownego obrazu — najpierw do kaplicy, a potem, gdy i tam powtarzały się niezwykłe zdarzenia, do ołtarza w Nowej Cerkwi.

Długo opowiadano, że sam opat pelpliński wiózł obraz karetą, a pochód był tak długi, że gdy jego czoło stanęło w Nowej Cerkwi, ostatni wierni nie ruszyli jeszcze z Borkowa. Fankidejski umieszcza te wydarzenia „z końcem przeszłego wieku”, czyli u schyłku osiemnastego stulecia; Słownik geograficzny podaje rok 1802.

W Borkowie po 1772 roku, gdy dobra klasztorne zabrano, zamieszkał protestancki dzierżawca królewski nazwiskiem Dybus, a ksiądz ekonom zabrał naczynia mszalne i wrócił do Pelplina. Raz w roku, na świętego Jakuba, przyjeżdżał proboszcz z Nowej Cerkwi, ale i ten zwyczaj ustał w następnych zawieruchach wojennych: kaplica, pozostawiona bez opieki i zawadzająca nowym panom, legła w gruzach, a jedynym po niej zabytkiem został mały dzwon z wieżyczki, którym — jak niesie miejscowa tradycja — wołano potem ludzi do roboty. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 212 mieszkańców: 33 luteranów i 179 katolików; luteranie należeli do parafii w Gniewie (Mewe), katolicy do parafii w Nowej Cerkwi (Neukirch).

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Borkau jako majątek w dzierżawie wieczystej. Notował tu 15 budynków mieszkalnych i 231 mieszkańców, w tym 39 ewangelików i 192 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Skórczu; katolicy — do parafii w Neukirch; miejscowość miała własny okręg szkolny. Pod koniec dziewiętnastego wieku Borkowo miało 2265 mórg ziemi i 231 mieszkańców, wśród nich 192 katolików; działała tu szkoła ewangelicka, była i gorzelnia. Borkowo było majątkiem w dzierżawie wieczystej o około 650 hektarach.

W 1891 roku należało do Georga Schwarza, bankiera ze Starogardu, w 1903 roku do Wilhelma von Hertzberga, a między 1903 a 1909 rokiem przeszło w ręce Eduarda Dirksena, który prowadził tu gorzelnię i mleczarnię. W 1929 roku 225 hektarów majątku zapisano na Edwarda Dirksena, a w 1939 roku 235 hektarów Clausa Dirksena wpisano do wykazu przymusowego wykupu. Część majątku z wcześniejszego wykazu przymusowo wykupiono; pierwszą ratę wynagrodzenia wypłacono w 1935 roku, drugą w 1937 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Skurz i podaje tu 17 ewangelików w obszarze dworskim.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. I, hasło „Borkowo” (1.); ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, rozdział „Kaplica w Borkowie”, s. 258–260; Visitationes archidiaconatus Pomeraniae — wizytacje z polecenia biskupa Hieronima Rozrażewskiego; ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Morzeszczyn, poz. 6; Zabytki gmina Morzeszczyn — Borkowo (ocalicodzapomnienia.eu) [kopia archiwalna 2009-07-08]; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 52, nr 18; wykaz rejestru zabytków województwa pomorskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; karta cmentarza w Borkowie, oprac. A. Haase, A. Haase, Gdańsk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 200, pozycja 21; „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 170; „Westpreussisches Güter-Adressbuch”, Stettin 1903, s. 62; „Handbuch des Grundbesitzes”, Prusy Zachodnie, 1909, s. 114; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1929 nr 9 poz. 74, pozycja 18; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1939 nr 12 poz. 65, pozycja 203; „Pomorski Dziennik Wojewódzki” 1935, nr 3; „Pomorski Dziennik Wojewódzki” 1937, nr 1; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45.