Borkowo Lęborskie — cmentarz ewangelicki

Cmentarz w Borkowie Lęborskim zajmuje kwadrat o wymiarach mniej więcej pięćdziesiąt na pięćdziesiąt metrów, z centralną aleją drzew, i leży po południowej stronie wsi, na działce numer 139. Stoi na nim murowana kaplica grobowa rodziny von Tesmar, wzniesiona w 1857 roku: rok i nazwę rodu wypisano metalowymi literami na jej szczycie („1857. […] der Familie von Tesmar”). Borkowo Lęborskie (po niemiecku Groß Borkow) leży w gminie Choczewo, a przed 1945 rokiem należało do powiatu lęborskiego (Kreis Lauenburg i. Pom.) w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze. W źródłach nie znaleziono daty założenia cmentarza: nie podają jej ani ewidencja konserwatorska, która notuje osobno kaplicę i cmentarz, ani indeks cmentarzy ziemi lęborskiej Marka Drzewieckiego, mający dla gminy Choczewo hasło sąsiedniego Borkówka.

Po 1945 roku cmentarz zdewastowano, a mauzoleum splądrowano; rozrzucone szczątki zebrał i pochował we wspólnej mogile miejscowy ksiądz w 2001 roku. Dziś teren jest zaniedbany, groby zarośnięte, a kaplica niszczeje. W sierpniu 2026 roku Dominika Gzowska zastała wejście do kaplicy zamurowane pustakami, we wnętrzu dwa zdewastowane pochówki, a na cmentarzu cztery albo pięć zanikających nagrobków.

Dobra nadano po raz pierwszy w 1348 roku, gdy komtur gdański Gerhard von Stegen przekazał Bartoszowi z Roszczyc majątki Roszczyce i Borkowo, razem czterdzieści trzy włóki na prawie magdeburskim. Od 1488 roku, kiedy książę Bogusław X oddał Wawrzyńcowi Krokowskiemu Roszczyce, Strzeszewo, Borkowo i Parszkowo, wieś była majątkiem ziemskim rodu von Krockow; Cramer wymienia Borkow wśród dóbr nadanych Krokowskim. Od XVIII wieku należała do von Tesmarów: około 1756 roku Wielkie Borkowo przeszło w ręce Johanna von Tesmar i pozostało w tej rodzinie.

W 1784 roku Borkowo leżało dwie i ćwierć mili na północ od Lęborka. Przy dwóch folwarkach mieszkali dwaj gospodarze i dwóch zagrodników — razem osiem dymów; wieś należała do parafii w Salinie (Saulin). Według Schultza w 1804 roku obie części szlacheckie, A i B, należały do Josepha Wilhelma von Tesmar; w 1819 roku odziedziczył je jego syn Friedrich Wilhelm; od 1864 roku gospodarzył tu Albert von Tesmar, potem jego wdowa, a od 17 września 1892 roku Friedrich von Teßmar.

W 1879 roku Wielkie Borkowo (474 hektary) należało do von Tessmara, a Małe Borkowo (334,89 hektara) do Neitzkego. Gdy spisywano ludność Pomorza 2 grudnia 1895 roku, Wielkie Borkowo było obwodem dworskim o powierzchni 488,5 hektara, z dziesięcioma domami i dziewiętnastoma gospodarstwami domowymi; naliczono w nim 129 mieszkańców, samych ewangelików. Podlegali oni wtedy parafii w Salinie (Saulin), a urząd stanu cywilnego mieli w Zwartowie (Schwartow), gdzie wikariat powstał w lutym 1889 roku, a samodzielną parafię erygowano w 1902 roku. Katolicy chodzili do kościoła w Lęborku. Księga adresowa majątków Pomorza z 1905 roku podaje jako właściciela Wielkiego Borkowa Hermanna von Tesmar, a Friedricha Wilhelma von Tesmar wymieniają księgi z 1911 i 1928 roku.

Księga adresowa majątków Pomorza z 1911 roku rozdziela obie części wsi: w Wielkim Borkowie gospodarzył Friedrich Wilhelm von Tesmar, porucznik rezerwy, a w Małym Borkowie — Arthur Neitzke, kapitan w stanie spoczynku. Małe Borkowo należało w 1928 roku do Georga Viehstädta. Tesmarowie opuścili wieś w 1931 roku, gdy 440 hektarów rozparcelowano między dwudziestu sześciu gospodarzy.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl); Pałac Borkowo Lęborskie — Dwory i Pałace Polski (dipp.info.pl); F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, 1912; Gemeindelexikon für die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat lęborski, pozycja 88 wykazu obwodów dworskich; M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej”; D. Gzowska, oględziny terenowe i fotografie, 7 sierpnia 2026 roku; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1065; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, „General-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche”, z. 2: „Die Provinz Pommern”, Berlin 1879, s. 244–245; „Güter-Adreßbuch für die Provinz Pommern” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. I), wyd. 3, Leipzig 1911, hasła Groß-Borkow i Klein-Borkow; „Pommersches Güter-Adressbuch”, wyd. 2, Stettin 1905, s. 126–129; „Landwirtschaftliches Adressbuch der Rittergüter, Güter und Höfe der Provinz Pommern”, Leipzig 1928, s. 123–124.