Borkowo Lęborskie

Borkowo Lęborskie, dawniej Groß Borkow, leży w gminie Choczewo, w powiecie wejherowskim; przed 1945 rokiem należało do powiatu lęborskiego (Kreis Lauenburg) w rejencji koszalińskiej, w prowincji Pomorze. Nazwa pojawia się w 1348 roku, gdy komtur gdański Gerhard von Stegen nadał dobra rycerskie Borkowo i Roszczyce Bartuszowi de Rossytz na prawie magdeburskim, a w 1537 roku Borkowo wymieniono wśród majątków rodu von Jatzkow w ziemi lęborskiej. W obu zapisach mowa o „Borkowie”, bez odróżnienia Wielkiego od Małego.

Wieś była majątkiem rycerskim rodziny von Tesmar i własnego kościoła nie miała. Spis z 1895 roku wykazał tu 129 ewangelików, bez katolików; ewangelicy należeli wówczas do parafii w Salinie (Saulin), katolicy do Lęborka. W Zwartowie mieścił się wtedy urząd stanu cywilnego dla Borkowa. W Zwartowie (Schwartow) parafię utworzono w 1902 roku, na podstawie dokumentu z 14 i 23 listopada 1901 roku. Sąsiednie Borkówko (Klein Borkow) liczyło w tym samym spisie 82 ewangelików i pięciu katolików, przy tej samej parafii w Salinie. Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon podaje dla Borkowa 131 mieszkańców około 1900 roku.

W Borkowie jest rodowy cmentarz von Tesmarów z kaplicą grobową wzniesioną w 1857 roku z kamienia polnego i cegły; spoczął w niej między innymi Alexander Wojciech Christian von Tesmar. Kaplicę grobową wzniesiono po śmierci pierwszego z pochowanych tu członków rodziny von Tesmar. Spoczęły w niej trzy osoby, w cynowych sarkofagach: Alexander Wojciech Christian von Tesmar, jego babka, zmarła w 1899 roku w wieku stu dwóch lat, oraz Jan von Tesmar. Jan von Tesmar zginął jako dwunastolatek; był pierwszym potomkiem urodzonym na borkowskim dworze po dziewięćdziesięciu trzech latach przerwy. W opracowaniach poświęconych temu miejscu podano jedynie, że Alexander von Tesmar urodził się w pierwszej połowie XIX wieku, a zmarł w drugiej.

W 1932 roku cmentarz powiększono do około 50 na 50 metrów i obsadzono cisami. Po 1945 roku nekropolia uległa dewastacji — groby rozkopano, krzyże rozbito, teren zarósł; mauzoleum zachowało się częściowo. Ewidencja zabytków prowadzi go jako cmentarz ewangelicki na działce numer 139. Ewidencja zabytków notuje tu grobowiec rodziny Tesmar, datowany na 1857 rok.

Dziś kaplica chyli się ku ruinie. Wejście zamurowano, w dachu jest wyrwa, a cmentarz zarosły samosiejki. Z cmentarza zniknęły żeliwne krzyże — połamano je i sprzedano na złom. Pod koniec lat dziewięćdziesiątych XX wieku szczątki przeniesiono do wspólnego grobu obok mauzoleum.

Źródła: „Mauzoleum na Kaszubach”, szaryburek.pl, 8 maja 2025; „Mauzoleum rodziny von Tesmar w Borkowie Lęborskim”, odtur.pl; Gemeindelexikon für die Provinz Pommern, spis powszechny z 1895 roku, Kreis Lauenburg i. Pomm., strona 190, pozycje 88 i 100; E. Müller, „Die Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart”, cz. II, Stettin 1912, s. 261 (Schwartow); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; Historia — Sołectwo Borkowo.