Borowina — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Borowinie zachował się przy ulicy Skarszewskiej i jest ujęty w gminnej ewidencji zabytków gminy Przywidz. Borowina w gminie Przywidz nosiła po niemiecku nazwę Bärenhütte — w spisach zapisywaną także jako Baarenhütte i Barenhütte. Formę tę podają pruski spis powszechny z 1885 roku, spis z 1910 roku i monografia Johna Muhla o wsiach Wyżyny Gdańskiej, która poświęca Bärenhütte osobne hasło.

Muhl zalicza Borowinę do dwunastu wsi, które w XVII i XVIII wieku wyrosły z chat wypalaczy węgla drzewnego, wapna i potażu oraz smolarzy. W tej grupie Muhl wymienia obok Bärenhütte także Niederhölle, Oberhölle, Scharshütte, Schwarzhütte, Strauchhütte, Trockenhütte, Neuendorf, Ellerbruch, Grenzacker, Ochsenkopf i Tiefental. Karczmę i wieś założono około 1750 roku: 3 grudnia 1752 roku starosta skarszewski, hrabia Mostowski, oddał karczmarzowi George'owi Seeglerowi karczmę z czterema morgami ziemi na wieczne czasy, za piętnaście florenów rocznie. 2 listopada 1756 roku takim samym kontraktem objął chłopów — Davida Drewsa, zapewne pierwszego sołtysa, Jakoba Nehringa i ich sąsiadów — za wspólny czynsz pięciuset osiemdziesięciu florenów i sześciu funtów sera.

Kataster pruski zastał tu siedemnaście łanów chełmińskich, z czego cztery stanowiły zarośla i nieużytki, dziesięciu gospodarzy z sołtysem, krawca, tkacza i ośmiu komorników, a o mieszkańcach zanotował: wszyscy byli wyznania protestanckiego. Hermann Schuch, opisując stan z 1772 roku, wymienia tu jedenastu mieszkańców, w tym sześciu komorników z dwoma rzemieślnikami, pastucha i karczmarza. Na mocy edyktów z 1808 i 1811 roku gospodarze w Borowinie 22 lipca 1819 roku otrzymali pełną i nieograniczoną własność swoich gospodarstw. 9 stycznia 1822 roku taką własność otrzymała Christine Seegler, wdowa po karczmarzu, wraz z karczmą i blisko dziewięćdziesięcioma morgami ziemi.

Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku wieś chłopska Barenhütte z 15 gospodarstwami chłopskimi i trzema zagrodami chałupniczymi liczyła 195 mieszkańców, wszystkich wyznania ewangelickiego. Stało w niej 21 budynków mieszkalnych. Ewangelicy należeli do parafii w Przywidzu; miejscowość miała własny okręg szkolny. Odnotowano tu także szkołę ewangelicką. Harnoch wymienia Bärenhütte wśród miejscowości szkolnych tej parafii, obok Mariensee, Niederhütte i Strippau.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazał tu 245 mieszkańców: 239 ewangelików i sześciu katolików; ewangelików przypisano do parafii w Przywidzu, katolików — do parafii w Skarszewach. Wedle spisu z 1 grudnia 1910 roku miejscowość liczyła 248 mieszkańców, z czego 247 mówiło po niemiecku, a 246 było wyznania ewangelickiego. W tym spisie jeden katolik i jedna osoba polskojęzyczna dopełniały rachunku. Bärenhütte figuruje w nim pod pozycją dziewiątą powiatu kościerskiego, z przypisaną parafią ewangelicką Mariensee w powiecie kartuskim, czyli w Przywidzu. Tamtejszy kościół wznoszono od 1830 roku kosztem gdańskiego kupca Steffensa, właściciela dóbr Mariensee; poświęcono go w 1832 roku. Przez pierwsze lata parafia nie miała własnego duchownego — nabożeństwa i posługi sprawowali duchowni ze Skarszew, Przyjaźni i Lublewa — a pierwszego ustanowiono w 1835 roku.

Przed 1920 rokiem wieś należała do powiatu kościerskiego (Kreis Berent) w prowincji Prusy Zachodnie. Po utworzeniu Wolnego Miasta Gdańska włączono ją — jak sąsiedni Mariensee, czyli Przywidz — do powiatu Wyżyny Gdańskiej. W granicach Wolnego Miasta pozostała do 1939 roku, potem znalazła się w okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie. Muhl podaje, że wszystkie wsie hutnicze tej okolicy przeszły do powiatu Wyżyny Gdańskiej wraz z powstaniem Wolnego Miasta.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Przywidz (Mariensee) i podaje tu 253 ewangelików.

Źródła: J. Muhl, „Geschichte der Dörfer auf der Danziger Höhe”, s. 8 i 185–186, hasło Bärenhütte; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 421–422, hasło Mariensee; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Berent, s. 38, poz. 9; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Berent, poz. 9; Gminna ewidencja zabytków gminy Przywidz; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 1, pozycja 4; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 149–150; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31.