Cmentarz ewangelicki w Borowym Młynie

Borowy Młyn, po niemiecku Heidemühl, dawniej Borowo, to kaszubska wieś na Gochach. Na tutejszym cmentarzu ewangelickim — jak pisze Benedykt Reszka — spoczywają ewangelicy z całych Gochów prócz Brzeźna i Łąkiego Szlacheckiego. Dokładne położenie cmentarza nie jest pewne. Część zapisów umieszcza go na wschodnim krańcu wsi, przy leśnej ścieżce ku dawnej żwirowni, gdzie zostały resztki kamiennej steli i ceglanego muru. Kronika Leona Skiby, spisana przez uczestnika tamtych wydarzeń, wskazuje inne miejsce: gdy w 1914 roku, po utworzeniu katolickiej stacji duszpasterskiej, trzeba było urządzić cmentarz katolicki, „miejsce na cmentarz istniało już od niepamiętnych czasów obok ewangelickiego cmentarza” — i je poszerzono, ogrodzono i poświęcono. Pierwszy pogrzeb po erygowaniu stacji odbył się w Borzyszkowach, bo sprawa cmentarza nie była wtedy uregulowana.

W odległości około sześciuset metrów na południowy wschód od środka wsi leży dzisiejszy cmentarz parafialny (53,963101 / 17,317497). W źródłach nie znaleziono rozstrzygnięcia, czy miejsce przy żwirowni i ewangelicka część cmentarza parafialnego to jedno i to samo.

Do 1920 roku wieś należała do powiatu człuchowskiego w rejencji kwidzyńskiej prowincji Prusy Zachodnie; była siedzibą okręgu urzędowego i urzędu stanu cywilnego, a sąd miała w Człuchowie. W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Heidemühl jako wieś. Notował tu 83 domy mieszkalne i 750 mieszkańców, w tym 172 ewangelików, 572 katolików i sześć osób innych wyznań. Ewangelicy należeli do parafii Schwessin; miejscowość miała własny okręg szkolny. Od 1885 roku tworzyła gminę wiejską obejmującą także Upiłkę, Wierzchocinę, Kobyle Góry, Wieczywno i Zagwiazdę — razem 3456 hektarów i 1327 mieszkańców, wśród nich 1131 katolików, 188 ewangelików i osiem osób wyznania mojżeszowego.

W 1910 roku gminę tworzyło 235 rodzin i sześć osób samotnych: 1313 mieszkańców, 629 mężczyzn i 684 kobiety. Tę samą liczbę mieszkańców podaje Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon z 1912 roku.

Ewangelicy z tej okolicy przez lata należeli do parafii w Świeszynie, a starania o własną parafię ciągnęły się od lat siedemdziesiątych XIX wieku. Uwieńczyło je rozporządzenie z 27 lutego 1885 roku, ogłoszone w dzienniku urzędowym numer 9 z 4 marca tego roku: powstała parafia ewangelicka Pietrzykowo — Borowy Młyn, a jej proboszczem został pastor Elias Liebenow, rezydujący w Pietrzykowie. Pismo, które Liebenow wysłał do konsystorza w Królewcu 28 czerwca 1883 roku, podaje skład obu części tej parafii: pietrzykowska liczyła 1742 ewangelików wobec 1857 katolików, borowiacka — 708 ewangelików wobec 4509 katolików, przy czym na sam Borowy Młyn z Upiłką i Wierzchociną przypadało 205 ewangelików i 1100 katolików. Grunt pod kościół, cztery dziesiąte hektara, oddał bezpłatnie Carl Strömer, gospodarz z ewangelickiego rodu Gochów; nadzór budowlany prowadził człuchowski budowniczy H. Prejawa.

Budowę ukończono w 1889 roku. Świątynia mieściła 254 osoby siedzące i 316 stojących, a każda ława miała owalną emaliowaną tabliczkę z nazwiskiem rodziny — w pierwszych rzędach Strömerowie, Rohdowie, Manzkowie i Ziegertowie. Ewangelicy tej okolicy mówili na co dzień po kaszubsku i po niemiecku, a nabożeństwa odprawiano — jak zaznacza Reszka — po niemiecku.

Katolicy należeli do parafii w Borzyszkowach; własną, pod wezwaniem Ducha Świętego, erygował 9 grudnia 1913 roku biskup chełmiński Augustyn Rosentreter, a pierwszą mszę odprawiono w Borowym Młynie w Wigilię 1913 roku; kościół wzniesiono w latach 1914–1916. W latach 1920–1939 wieś leżała w granicach Polski, w powiecie chojnickim. Wiosną 1945 roku pochowano na tym cmentarzu rodzeństwo Borthów z Upiłki — sześćdziesięciopięcioletnią Karolinę, ewangelicką siostrę zakonną, siedemdziesięciojednoletniego Karola i siedemdziesięcioośmioletnią Johannę — zabitych 3 marca pod Skrytem.

Po 1945 roku wieś pozostała w Polsce, a ludność ewangelicka odeszła. Pierwsza próba uzyskania zgody na rozbiórkę kościoła ewangelickiego, podjęta w 1949 roku, nie doszła do skutku, a w 1967 roku świątynię zburzono. Na cmentarzu do jesieni 2000 roku stało dwanaście żeliwnych krzyży nagrobnych; z dziesięciu odczytano nazwiska, po czym wszystkie zdjęto i wywieziono na plebanię, a do 2008 roku nie wróciły na miejsce. Później odkopano także dwa krzyże: Bernarda Hassego, urodzonego 14 marca 1847 i zmarłego 22 kwietnia 1910, oraz Johanna Gehrkego, urodzonego w 1824 i zmarłego 31 stycznia 1880, młynarza na rzece Prądzonie.

Źródła: Leon Skiba, „Kronika z okresu starania i przygotowania celem utworzenia stacji duszpasterskiej w Borowym Młynie” (maszynopis), „Kurier Bytowski”; B. Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, Borowy Młyn — Rumia 2008; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, t. 1, s. 752, hasło Heidemühl, Kr. Schlochau; polskaniezwykla.pl — Borowy Młyn, cmentarz ewangelicki; Parafia pw. Ducha Świętego w Borowym Młynie, portal internetowy Diecezji Pelplińskiej (diecezja-pelplin.pl); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 132–133.