Kościół ewangelicki w Borowym Młynie (nieistniejący)

Borowy Młyn — po niemiecku Heidemühl — to kaszubska wieś na Gochach, w której do 1967 roku stał kościół ewangelicki. Świątynię wzniesiono na wzgórzu za rzeką Gwiazdą, w kierunku Prądzy, przy dzisiejszej ulicy Jana Pawła II. Dziś wieś liczy około 883 mieszkańców (2024) i jest katolicka. Przed 1920 rokiem należała do powiatu człuchowskiego w rejencji kwidzyńskiej, a po wytyczeniu granicy wersalskiej pozostała po stronie polskiej i weszła do powiatu chojnickiego.

Dziejom tego kościoła poświęcił obszerną część książki „Ewangelicy na Gochach” Benedykt Reszka, sam stąd pochodzący. Oparł ją na zbiorach Centralnego Archiwum Ewangelickiego w Berlinie i biblioteki Akademii Bałtyckiej w Lubece, a także na rozmowach z ostatnimi żyjącymi parafianami. Historię świątyni ujmuje w ramy lat 1889–1967.

Parafia ewangelicka na Gochach nie była pierwsza w okolicy. Najstarsza na ziemi człuchowskiej istniała od 1554 roku w Debrznie, a w granicznym Białym Borze mieszkańcy przeszli na luteranizm już w 1560 roku i przejęli tamtejszy kościół katolicki — zwrócony potem katolikom z nakazu Zygmunta III Wazy.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Heidemühl jako wieś. Notował tu 83 domy mieszkalne i 750 mieszkańców, w tym 172 ewangelików, 572 katolików i sześć osób innych wyznań. Ewangelicy należeli do parafii Schwessin; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Harnoch podaje dokładną datę ustanowienia parafii w Borowym Młynie: 27 lutego 1885 roku. Parafię ewangelicką w Borowym Młynie erygowano w 1885 roku — Reszka podaje tę datę dwukrotnie: w zestawieniu parafii protestanckich Prus Zachodnich i przy Przechlewie, którego wspólnota usamodzielniła się w 1893 roku, „osiem lat później niż w Borowym Młynie”. Działkę o powierzchni 0,4 hektara podarował właściciel ziemski Carl Strömer — z rodziny osiadłej tu w 1820 roku, najbardziej znanej we wsi. Pieniądze zbierano latami: prawie połowa pochodziła ze składek w kościołach i od osób prywatnych w Prusach Zachodnich i poza nimi.

W listopadzie 1884 roku gazeta królewiecka relacjonowała obrady synodu: komisja finansowa zaproponowała, by z wolnych pieniędzy z kolekt przeznaczyć na wniosek konsystorza 1800 marek na plebanię w Borowym Młynie, a gminę wymieniono też wśród tych, między które w ratach miano rozdzielić 6400 marek na budowę plebanii. Do końca 1886 roku wpłynęło 3123,72 marki; dalsze wpłaty w 1887 roku przekazały towarzystwa dobroczynne, instytucje i osoby prywatne, a Reszka podaje dla tego roku łącznie 9307,55 marki. Budowę rozpoczęto wiosną 1889 roku, mając w kasie 10 767,55 marki.

Według stanu z 3 listopada 1890 roku na konto budowy wpłacono 3095,27 marki, między innymi od okręgów i oddziałów Towarzystwa Gustawa Adolfa. Zachował się rachunek z podziałem na działy: prace ziemne 55,60 marki, prace murarskie 2807,63, materiały murarskie 8602,53, prace ciesielskie 870,27. Minister wyznań religijnych i szkolnictwa przyjął budowę 5 grudnia 1890 roku, a rada kościelna uznała ją za ukończoną i zgodną z dokumentacją na posiedzeniu 22 lutego 1891 roku.

Kościół poświęcono 10 listopada 1892 roku, w dniu urodzin Marcina Lutra: według berlińskiej gazety „Der Reichsbote” poświęcenia dokonał radca konsystorski Koch, a w uroczystości uczestniczyło czternastu duchownych; gazeta nazywa gminę w Borowym Młynie filią gminy w Pietrzykowie (Gr. Peterkau).

Radę kościelną w 1891 roku tworzyli pastor Herner jako przewodniczący oraz czterej wybrani: Karl Strömer, syn Carla, właściciel majątku; Tandetzki; Wilhelm Manzke (po polsku Mański), młynarz na Prądzonie; i Gaedke.

Kościół w Borowym Młynie był neogotycki, z czerwonej cegły, na fundamentach z łupanego granitu, kryty naturalnym łupkiem. Mierzył dwadzieścia sześć i pół metra długości, dziesięć czterdzieści szerokości i trzynaście i pół wysokości w nawie; wieża na kwadratowej podstawie pięć na pięć metrów wznosiła się na dwadzieścia dziewięć dziewięćdziesiąt, a z kulą i metalowym krzyżem — na trzydzieści cztery metry. W bocznych ścianach było osiem okien witrażowych, po cztery z każdej strony. Jedna rzecz odróżniała go od innych świątyń ewangelickich: na szczycie wieży stał krzyż, nie kur. Na wieży kościoła katolickiego, wzniesionego ćwierć wieku później, umieszczono koguta — jak zauważa Reszka, widocznie dla odróżnienia.

Na łuku nad prezbiterium widniał napis: „Aus Gnaden seid ihr selig geworden durch den Glauben, und dasselbige nicht aus euch: Gottes Gabe ist es” — łaską bowiem jesteście zbawieni przez wiarę, i to nie z was, Boży to dar. Są to słowa Listu do Efezjan, rozdział 2, wiersz 8, w przekładzie Lutra. W czerwcu 1889 roku duchowny (Prediger) Ritter opowiadał na uroczystości w lesie (Waldfeier), opisanej przez berlińską „National-Zeitung”, na której mówiono o ewangelickiej diasporze, że dzwony podarował gminie cesarz Wilhelm I krótko przed swoją śmiercią, że po raz pierwszy zabiły one na wieść o jego śmierci i że mieszkańcy Borowego Młyna dzwonili przez czternaście dni po trzy godziny dziennie — rano, w południe i wieczorem — a w dniu pogrzebu od siódmej rano do szóstej wieczorem, zmieniając się, mężczyźni i kobiety. Nazwał je „Kaiserglocken von Heidemühl” — cesarskimi dzwonami z Borowego Młyna.

Gazeta nie wyjaśnia, gdzie dzwony wisiały, zanim wiosną 1889 roku rozpoczęto budowę kościoła.

Wieś była i pozostała w większości katolicka i kaszubska. Sprawozdanie z obrad pruskiej Drugiej Izby ze stycznia 1850 roku odnotowuje petycję pastora Sperlinga z Sąpolna (Sampohl), który prosił o założenie w Borowym Młynie szkoły ewangelickiej: w tak zwanej okolicy kaszubskiej powiatu człuchowskiego brakowało zupełnie szkoły dla mieszkańców mowy niemieckiej, a dzieci przychodzące na naukę konfirmacyjną ledwie umiały sylabizować. Borowy Młyn, jako środek tej okolicy, pastor uznał za miejsce najodpowiedniejsze. Komisja wniosła o przejście nad petycją do porządku dziennego, ponieważ nie wynikało z niej, by pastor zwrócił się wcześniej do właściwych władz.

Parafia w Borowym Młynie obejmowała dwanaście miejscowości i liczyła 708 ewangelików, przy czym w samej wsi wraz z Upiłką i Wierzchociną było ich 205 wobec 1100 katolików. Do parafii należała też sąsiednia Żołna. Gdy w sąsiedniej Żołnie — dawnym Żelaznym Moście — działała w latach 1859–1884 huta szkła, miejscowych Kaszubów wyparła napływowa ludność ewangelicka; w 1892 roku żyło tam jeszcze 66 katolickich Kaszubów, czyli 31 procent mieszkańców, a reszta należała do parafii ewangelickiej w Borowym Młynie. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że tutejsza gmina kościelna w okręgu parafialnym Pietrzykowa liczyła wtedy 341 ewangelików; nie miała patrona, a obsługiwał ją pastor Karl Gerner z Pietrzykowa (Gr. Peterkau), urzędujący od 1889 roku.

W sierpniu 1899 roku ogłoszono wakat na wspólnym stanowisku pastora w Pietrzykowie i Borowym Młynie, w diecezji człuchowskiej, z pensją podstawową 1800 marek i bezpłatnym mieszkaniem; obsadzał je konsystorz, a zgłoszenia przyjmowała rada parafialna. Rzymskokatolicką parafię Ducha Świętego erygowano w 1913 roku, a kościół zbudowano w latach 1914–1916; wcześniej była to filia Borzyszków.

Po 1920 roku kościół włączono do okręgu kościelnego Chojnice–Złotów; parafię Pietrzykowo–Borowy Młyn rozdzielono administracyjnie, ale opiekę duszpasterską nadal sprawował pastor z Pietrzykowa. Ostatnim, który od 1943 roku służył tu jako duszpasterz, był pastor Erwin Zarbock.

Pierwszą próbę rozbiórki podjęto w 1949 roku; okazało się, że potrzeba na to zezwolenia ministerstwa, więc od niej odstąpiono. Gdy w 1959 roku usunięto religię ze szkół, katolicki ksiądz Franciszek Perschke uczył jej latem w tym właśnie kościele, jeszcze w 1963 roku. Reszka przypuszcza, że robiono to także po to, by wykazać się opieką nad budowlą i by nikt nie ośmielił się jej rozebrać. Stan techniczny był wtedy dobry, dach nie przeciekał. Gdy padła propozycja rozebrania kościoła dla cegły, na wiejskim zebraniu sprzeciwił się jej Antoni Albrecht, były żołnierz armii kościuszkowskiej i prezes Gminnej Spółdzielni „Samopomoc Chłopska”, słowami: „dopóki ja żyję, ten kościół nie zostanie rozebrany”.

Kościół stał do jego śmierci. Albrecht zmarł 25 stycznia 1967 roku. Trzynastego lutego, dwa tygodnie później, zaczęły się przygotowania do rozbiórki; wieża i ściany nośne runęły na początku marca. Na interwencję księdza Witolda Chylewskiego przyjechał na miejsce ewangelicki biskup, ale kościół praktycznie już nie istniał, więc biskup nie podjął dalszych kroków. Świadkami byli Franciszek Patela i ewangelik Kurt Mański, który — jak zapisał Reszka — z żalu i poczucia, że świątyni nie da się uratować, płakał jak małe dziecko. Do czyszczenia cegieł zaprzęgnięto starsze klasy szkolne, a od kwietnia uczniów Szkoły Rzemiosł Budowlanych imienia Gagarina z Bydgoszczy; zaprawa okazała się tak spójna, że do powtórnego użytku nadawała się co druga, co trzecia cegła. Cegłę pozyskiwano na rozbudowę miejscowej szkoły.

Pisemnego zezwolenia na rozbiórkę Reszka w archiwach nie odnalazł; wojewoda pomorski zgody nie wyrażał wobec braku podstaw.

Kościół w zimowej szacie tuż przed zburzeniem i jego wnętrze sfotografował kierownik szkoły Alfons Ulatowski. Zachowała się też starsza fotografia z 1915 roku, udostępniona w serwisie Fotopolska — ujęcie od strony Łąkiego, w pobliżu dzisiejszej ulicy Nadrzecznej.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. 🟡 Reszka i Harnoch podają erekcję parafii w 1885 roku, a almanach z 1897 roku wymienia Borowy Młyn jako gminę kościelną w okręgu parafialnym Pietrzykowa, obsługiwaną przez tamtejszego pastora. W radzie kościelnej z 1891 roku Reszka wymienia pastora Hernera, ale na zamieszczonej przez niego fotokopii protokołu z 1891 roku, spisanego w Pietrzykowie, przewodniczący podpisał się „Gerner” — to Karl Gerner, którego almanach z 1897 roku podaje jako urzędującego od 1889 roku; tak samo, „Pfarrer Gerner”, nazywa miejscowego duchownego „Der Reichsbote” w relacji z poświęcenia kościoła w 1892 roku.

🟡 Rok rozbiórki: według książki Reszki z 2008 roku wieża i ściany runęły na początku marca 1967 roku; w jego wcześniejszej książce „Ich losy. Z życia kaszubskich Gochów 1939–1948” (2005) rozbiórka przypada na 1968 rok i dokonano jej „na polecenie i za zgodą ówczesnych władz powiatu chojnickiego”. 🟡 Koniec budowy: Reszka pisze, że prace trwały rok i zakończono je w 1889 roku, a przytaczane przez niego dokumenty podają zatwierdzenie w Berlinie 15 lipca 1890 roku zestawienia kosztów budowy i odbiór budowy przez radę kościelną 22 lutego 1891 roku.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 503; Fotopolska (fotografia z 1915 roku); Benedykt Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, Borowy Młyn — Rumia 2008; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; hasło „Borowy Młyn (powiat bytowski)” w Wikipedii (liczba mieszkańców); „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 85; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 132–133; „Verhandlungen der Zweiten Kammer” (Berlin), 4 stycznia 1850 roku, s. 19 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Królewiec), 19 listopada 1884 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „National-Zeitung” (Berlin), 4 czerwca 1889 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutsche Zeitung” (Berlin), 5 sierpnia 1899 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); B. Reszka, „Ich losy. Z życia kaszubskich Gochów 1939–1948”, Rumia — Borowy Młyn 2005, s. 17–18; „Der Reichsbote” (Berlin), 23 listopada 1892 roku, s. 2 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal).