Borzechowo — cmentarz ewangelicki

Wokół kościoła ewangelickiego w Borzechowie założono cmentarz przykościelny. Świątynia jest dziś rzymskokatolickim kościołem parafialnym pod wezwaniem świętej Anny przy ulicy Lipowej 4, a rejestr zabytków województwa pomorskiego obejmuje ją razem z cmentarzem pod jednym numerem A-1662 z 28 maja 1998 roku, datując budowlę na 1854 rok. Nowy cmentarz katolicki założono opodal. Stanu zachowania dawnych nagrobków ewangelickich źródła nie opisują.

Borzechowo, po niemiecku Bordzichow, to wieś kociewska nad Jeziorem Borzechowskim, na skraju Borów Tucholskich, do 1920 roku w powiecie starogardzkim (Kreis Preußisch Stargard) w prowincji Prusy Zachodnie. Warstwa ewangelicka wyrosła tu wokół kolonii Neu-Bordzichow, czyli Borzechowa Nowego. Tutejsi protestanci byli luteranami i należeli do Kościoła unijnego; w 1869 roku notowano tu też dziewięciu baptystów.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 224 mieszkańców: 21 luteranów i 203 katolików, z parafią luterańską w Starogardzie Gdańskim (Stargard). Agathon Harnoch zapisał, że tutejsi ewangelicy należeli wcześniej do parafii w Nowych Polaszkach (Paleschken) i do Starogardu. Parafii w Borzechowie dał początek dar królewski, o który poprosili sami. Gdy poprosili Fryderyka Wilhelma III o własny kościół, nowo utworzona gmina dostała 7000 talarów i plac na królewskim folwarku domenalnym — pod kościół, plebanię, budynki gospodarcze i dom szkolno-organistowski — a do tego cztery łany, część łąk nad Czarną Wodą i trzysta talarów stałego rocznego dochodu. Świątynię poświęcono 7 lipca 1833 roku, pod patronatem królewskim; tego samego dnia ustanowiono pierwszego proboszcza.

Według berlińskiej gazety z sierpnia 1833 roku kościół poświęcił radca konsystorialny dr Breßler, przy radosnym i licznym udziale ludności z całej okolicy, a król oprócz daru 7000 talarów zapewnił uposażenie duchownego i pozostałych sług kościelnych.

Kościół stanął na wzgórzu na końcu wsi. Harnoch opisuje go jako budowlę „w stylu bizantyjskim z łukiem pełnym”, o dwóch smukłych, tępo zakończonych wieżach dzwonnych połączonych galerią; między nimi były drzwi wejściowe z napisem „Der Gottesverehrung geweihet MDCCCXXXIII”, czyli „poświęcony czci Bożej 1833”. Ołtarz miał mocno złocony, z obrazem Wieczerzy Pańskiej pędzla Meyerheima, ambonę z wizerunkiem Lutra i gipsowy strop, nie miał natomiast nawy środkowej. Projekt bywa przypisywany Karlowi Friedrichowi Schinklowi i datowany na 1827 rok; Harnoch, jedyne źródło opisujące tę świątynię, autora nie wymienia; opisany przez niego pełny łuk należy do cech stylu Rundbogenstil, charakterystycznego dla Schinkla.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów i zgonów od 1833 roku, wykaz komunikantów od 1873 i księgi konfirmacji od 1898 roku, a w sądzie obwodowym w Starogardzie duplikaty chrztów, ślubów i zgonów z lat 1836–1874. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St 1833— K 1873— Konf 1898—. Dupl. A.-G. Pr. Stargard: Tf Tr St 1836—74”.

W 1852 roku wieś liczyła 563 osoby, a około roku 1905 — 753. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Bordzichow jako wieś królewską z 19 gospodarstwami chłopskimi i 25 zagrodami chałupniczymi. Notował tu 67 budynków mieszkalnych i 805 mieszkańców, w tym 430 ewangelików, 366 katolików i dziewięciu baptystów. Osobno opisywał królewski folwark Bordzichow w dzierżawie wieczystej ze 185 mieszkańcami, w tym 58 ewangelikami, 125 katolikami i dwoma Żydami. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Zblewie; miejscowość miała własny okręg szkolny. Słownik geograficzny podaje dla samej wsi także 805 mieszkańców (430 ewangelików i 366 katolików), a dla folwarku 185 osób.

W 1885 roku wieś dzieliła się wyznaniowo niemal dokładnie na pół. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył w gminie wiejskiej Borzechowo 780 mieszkańców, w tym 389 ewangelików i 391 katolików (powiat starogardzki, strona 32, pozycja 6); tamtejszy obwód dworski, ujęty osobno, liczył jeszcze 135 osób — 69 ewangelików i 64 katolików (strona 34, pozycja 69).

Parafia sięgała daleko poza wieś: szkoły miała w Borzechowie, Miradowie, Zblewie, Bytonii, Frankenfelde, Hucie, Lubichowie i Osowie, a do ich obwodów należało kilkadziesiąt dalszych wsi, wśród nich oba Białachowa; w sumie 3141 dusz. Kościoły katolickie na obszarze parafii Harnoch wskazuje w Zblewie i Lubichowie. Słownik geograficzny dodaje, że zniemczone za czasów pruskich Borzechowo było siedzibą ewangelickiego superintendenta i miało zbór luterski, szkołę oraz pocztę. Granice parafii zmieniano jeszcze w XX wieku: w 1913 roku władze kościelne przepisały ewangelików z gminy Iwiczno wraz z Frankenfelde i osadą zapisaną jako Lonczek z parafii borzechowskiej do parafii w Grünthal, czyli w Płocicznie.

Prasa przechowała kilka wiadomości o tutejszych pastorach. W burzliwy wieczór 10 stycznia 1852 roku pastor L. Housselle z Borzechowa zabłądził w drodze do domu i spadł ze wzniesienia na brzeg jeziora; rano znaleziono go martwego. Zostawił żonę i ośmioro małoletnich dzieci. W marcu 1860 roku pastora Fischera z Borzechowa mianowano superintendentem diecezji Stargard-Berent. W 1888 roku pastor Beyer był tu zarazem miejscowym inspektorem szkolnym. Katolicka prasa, powołując się na berlińską „Germanię”, pisała wtedy, że drugi nauczyciel katolicki szkoły symultanicznej w Osowie Leśnym, von Szymorowski, unika katolickich nabożeństw, a chodzi do kościoła pastora, gra podczas nabożeństwa na organach i śpiewa, sam zaś pastor na egzaminy końcowe wzywa do Borzechowa i przeprowadza w swoim kościele nie tylko dzieci ewangelickie, lecz także katolickie.

Na początku marca 1913 roku żona pastora Beyera szukała przez berliński „Reichsbote” zastępcy dla chorego duchownego na czas nieokreślony.

Urzędowy dziennik konsystorza notuje, że w 1913 roku pastorem w Borzechowie został Ernst Emil Karl Horn, dotąd pastor w Groß Schliewitz. Zastąpił Oskara Hermanna Theodora Beyera, zmarłego tu 27 marca 1913 roku; posada była pod patronatem królewskim. Po 1920 roku Borzechowo znalazło się w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, w korytarzu pomorskim, a pierwszy powszechny spis ludności z 30 września 1921 roku odnotował tu 627 mieszkańców, w tym 203 wyznania ewangelickiego; narodowość polską podało 421 osób, niemiecką 206. W okresie międzywojennym pastor Ernest Horn z Borzechowa należał do najaktywniejszych działaczy Deutschtumsbundu — organizacji broniącej praw mniejszości niemieckiej w Polsce, rozwiązanej w 1923 roku — jak odnotowuje Elżbieta Alabrudzińska.

Po 1945 roku kościół przejęli katolicy.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Harnoch podaje poświęcenie świątyni w 1833 roku, rok 1836 wiązany bywa niekiedy z początkiem nabożeństw, a rejestr zabytków datuje budowlę na 1854 rok.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 277 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 2295 dusz.

Źródła: M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 12, nr 182; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 456–457; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen (spis z 1 XII 1885), Kreis Preußisch Stargard, s. 32 poz. 6 i s. 34 poz. 69; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. I, Warszawa 1880, hasło „Borzechowo”, t. VII, hasło „Paleschken”, i t. VIII, hasło „Polaszki”; rejestr zabytków województwa pomorskiego (wykaz Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 VI 2026), gmina Zblewo, numer A-1662 z 28 V 1998; E. Alabrudzińska, „Protestantyzm w Polsce w latach 1918–1939”, Toruń 2004, s. 297; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 52, nr 17; „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen”, Danzig 1913, nr 3, 4, 9, 10; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 200, pozycje 19 i 20; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42; „Berlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen”, 24 sierpnia 1833 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Ostpreußische Zeitung” (Królewiec), 17 stycznia 1852 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „National-Zeitung” (Berlin), 11 marca 1860 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Echo der Gegenwart” (Akwizgran), 10 marca 1888 roku, s. 5 (obraz strony: Universitäts- und Landesbibliothek Bonn, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 8 marca 1913 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).