Borzechowo — dawny kościół ewangelicki (Bordzichow, 1833)

Kościół ewangelicki w Borzechowie, po niemiecku Bordzichow, wsi kociewskiej w dzisiejszej gminie Zblewo w powiecie starogardzkim, jest dziś rzymskokatolickim kościołem parafialnym pod wezwaniem świętej Anny przy ulicy Lipowej 4. Rejestr zabytków województwa pomorskiego obejmuje go wraz z cmentarzem przykościelnym wpisem nr A-1662 z 28 maja 1998 roku. Cmentarz ma w atlasie osobny wpis.

Agathon Harnoch zapisał, że tutejsi ewangelicy należeli wcześniej do parafii w Nowych Polaszkach (Paleschken) i do Starogardu. Na skutek prośby skierowanej wprost do króla Fryderyka Wilhelma III nowo tworzona gmina otrzymała 7000 talarów i plac na królewskim folwarku domenalnym w Borzechowie — pod kościół parafialny, plebanię, budynki gospodarcze proboszcza oraz dom szkolny z mieszkaniem organisty. Proboszczowi przydzielono ponadto z tego folwarku cztery łany, później także część łąk nad rzeczką Czarna Woda, i zapewniono mu trzysta talarów stałego rocznego dochodu. Świątynię poświęcono 7 lipca 1833 roku, pod patronatem królewskim; tego samego dnia ustanowiono pierwszego proboszcza, Gontkowskiego.

Według berlińskiej gazety z sierpnia 1833 roku kościół poświęcił radca konsystorialny dr Breßler, przy radosnym i licznym udziale ludności z całej okolicy, a król oprócz daru 7000 talarów zapewnił uposażenie duchownego i pozostałych sług kościelnych.

Piotr Birecki zalicza kościół w Borzechowie do budowli w stylu arkadkowym Karla Friedricha Schinkla. Podaje, że król przekazał grunt i fundusze w 1820 roku, a projekt Schinkla realizowano w latach 1822–1833.

Kościół stanął na wzgórzu na końcu wsi. Harnoch opisuje go jako budowlę „w stylu bizantyjskim z łukiem pełnym”, z dwiema smukłymi, tępo zakończonymi wieżami dzwonnymi, ozdobionymi u góry galerią. Między wieżami były drzwi wejściowe, a nad nimi napis „Der Gottesverehrung geweihet MDCCCXXXIII”, czyli „poświęcony czci Bożej 1833”. Ołtarz był mocno złocony, z obrazem Wieczerzy Pańskiej pędzla Meyerheima, ambona miała wizerunek Lutra, a strop był gipsowy; przejścia środkowego kościół nie miał. Obraz Ostatniej Wieczerzy Paula Meyerheima w Borzechowie wymienia także Birecki.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów i zgonów od 1833 roku, wykaz komunikantów od 1873 i księgi konfirmacji od 1898 roku, a w sądzie obwodowym w Starogardzie duplikaty chrztów, ślubów i zgonów z lat 1836–1874. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St 1833— K 1873— Konf 1898—. Dupl. A.-G. Pr. Stargard: Tf Tr St 1836—74”.

Parafia sięgała daleko poza wieś: szkoły miała w Borzechowie, Miradowie, Zblewie, Bytonii, Frankenfelde, Hucie, Lubichowie i Osowie, a do ich obwodów należało kilkadziesiąt dalszych wsi, wśród nich oba Białachowa; w sumie 3141 dusz. Kościoły katolickie na obszarze parafii Harnoch wskazuje w Zblewie i Lubichowie. Słownik geograficzny dodaje, że zniemczone za czasów pruskich Borzechowo było siedzibą ewangelickiego superintendenta i miało zbór luterski, szkołę oraz pocztę. Granice parafii zmieniano jeszcze w XX wieku: w 1913 roku władze kościelne przepisały ewangelików z gminy Iwiczno wraz z Frankenfelde i osadą zapisaną jako Lonczek z parafii borzechowskiej do parafii w Grünthal, czyli w Płocicznie.

Prasa przechowała kilka wiadomości o tutejszych pastorach. W styczniu 1852 roku zmarł pastor L. Housselle z Borzechowa; zostawił żonę i ośmioro małoletnich dzieci. W marcu 1860 roku pastora Fischera z Borzechowa mianowano superintendentem diecezji Stargard-Berent. W 1888 roku pastor Beyer był tu zarazem miejscowym inspektorem szkolnym. Katolicka prasa, powołując się na berlińską „Germanię”, pisała wtedy, że drugi nauczyciel katolicki szkoły symultanicznej w Osowie Leśnym, von Szymorowski, unika katolickich nabożeństw, a chodzi do kościoła pastora, gra podczas nabożeństwa na organach i śpiewa, sam zaś pastor na egzaminy końcowe wzywa do Borzechowa i przeprowadza w swoim kościele nie tylko dzieci ewangelickie, lecz także katolickie. Na początku marca 1913 roku żona pastora Beyera szukała przez berliński „Reichsbote” zastępcy dla chorego duchownego na czas nieokreślony.

Urzędowy dziennik konsystorza notuje, że w 1913 roku pastorem w Borzechowie został Ernst Emil Karl Horn, dotąd pastor w Groß Schliewitz. Zastąpił Oskara Hermanna Theodora Beyera, zmarłego tu 27 marca 1913 roku; posada była pod patronatem królewskim. Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 277 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 2295 dusz.

Birecki podaje, że w 1914 roku kościół rozbudowano: dobudowano prezbiterium i nadbudowano trzecią wieżę. W 1923 roku, według tego samego autora, przeprowadzono remont przy wsparciu Pomorskiego Urzędu Wojewódzkiego w Toruniu. W okresie międzywojennym pastor Ernest Horn z Borzechowa należał do najaktywniejszych działaczy Deutschtumsbundu — organizacji broniącej praw mniejszości niemieckiej w Polsce, rozwiązanej w 1923 roku — jak odnotowuje Elżbieta Alabrudzińska.

Po 1945 roku kościół przejęli katolicy. Program opieki nad zabytkami gminy Zblewo na lata 2022–2025 podaje, że do 1945 roku był to kościół ewangelicki, a po wojnie przebudowano dwie niższe wieże od strony szosy.

🟡 Rejestr zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa datuje kościół na 1854 rok. Agathon Harnoch podaje poświęcenie 7 lipca 1833 roku, a Piotr Birecki — budowę w latach 1822–1833. Program opieki nad zabytkami gminy Zblewo podaje w jednym miejscu 1833 rok, w innym — 1854 rok.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 456–457; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich. Relacje między państwem a Kościołem ewangelicko-unijnym”, Toruń 2014, s. 92 (przypis 192) i 208; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 12, nr 182; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. I, Warszawa 1880, hasło „Borzechowo”, t. VII, hasło „Paleschken”, i t. VIII, hasło „Polaszki”; rejestr zabytków województwa pomorskiego (wykaz Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 VI 2026), gmina Zblewo, numer A-1662 z 28 V 1998; zabytek.pl, karta „kościół ewangelicki, ob. rzymskokatolicki pw. św. Anny”, Borzechowo; Program opieki nad zabytkami gminy Zblewo na lata 2022–2025, przyjęty uchwałą nr LXXIV/530/2023 Rady Gminy Zblewo z 9 października 2023 roku, Dziennik Urzędowy Województwa Pomorskiego z 2023 roku, poz. 4829, s. 26 i 54; E. Alabrudzińska, „Protestantyzm w Polsce w latach 1918–1939”, Toruń 2004, s. 297; „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen”, Danzig 1913, nr 3, 4, 9, 10; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42; „Berlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen”, 24 sierpnia 1833 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Ostpreußische Zeitung” (Królewiec), 17 stycznia 1852 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „National-Zeitung” (Berlin), 11 marca 1860 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Echo der Gegenwart” (Akwizgran), 10 marca 1888 roku, s. 5 (obraz strony: Universitäts- und Landesbibliothek Bonn, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 8 marca 1913 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).