Borzytuchom — kościół (obecnie Najświętszego Serca Jezusa)

Borzytuchom — po niemiecku Borntuchen — leży około dziewięciu kilometrów na północny zachód od Bytowa; do 1945 roku należał do powiatu bytowskiego w prowincji Pomorze, w rejencji koszalińskiej. Kościół stoi pośrodku wsi, na terenie dawnego cmentarza przykościelnego, nieużywanego od 1846 roku; nowy cmentarz założono poza wsią, w sosnowym lesie przy stacji kolejowej. Jest to prosty budynek szachulcowy z wypełnieniem ceglanym, wzniesiony w 1804 roku przez mistrza ciesielskiego Bruhnkego z Niezabyszewa. Od 1945 roku służy katolikom: parafię pod wezwaniem Najświętszego Serca Jezusa erygowano w 1951 roku, a w 1952 świątynię przebudowano — doszła nowa fasada, ubyły empory.

W 1784 roku Borzytuchom leżał milę na północny zachód od Bytowa, przy trakcie do Sławna, ćwierć mili od bytowskiego lasu miejskiego; na polach wsi były trzy małe jeziora. Mieszkali tu pastor luterański, sołtys wolny, dwóch półsołtysów, dziewięciu gospodarzy (dwóch z nich na gruntach rozebranego folwarku), pięciu zagrodników, dwóch chałupników-budników, nadleśniczy, karczmarz i kowal, a także zakrystianie obu wyznań i trzech kolonów katolickiego kościoła — razem 36 dymów. Osobny dwór, Jannewitzscher Hof, był „von allen Abgaben gänzlich befreyet” — całkowicie wolny od wszelkich danin. Do parafii należały królewskie wsie Strussow, Morgenstern i Krosnow.

Już w średniowieczu Borzytuchom był wsią kościelną: proboszcz Johannes występuje jako świadek dokumentu z 3 lutego 1350 roku, a spis z 1438 roku wymienia tutejszy kościół. Lokację wsi odnowiono w 1445 roku na czterdziestu sześciu włókach. W 1445 roku, pod koniec rządów zakonu krzyżackiego, zarządca Bytowa hrabia Hans von Gleichen nadał Borzytuchom z 46 łanami Simonowi Rudenickowi do osadzenia Niemcami; przywilej zastrzegał dla proboszcza cztery łany. Około 1534 roku Borzytuchom przyjął luteranizm i stał się siedzibą samodzielnej parafii ewangelickiej, obejmującej wsie Strußow, Kathkow, Morgenstern, czyli Jutrzenkę, i Kroßnow oraz Kamenzin, Camenz i Reiherhorst.

Opis starostwa bytowskiego z około 1637 roku notuje w Borzytuchomiu „kościół z jednym gospodarzem plebańskim”; omawiający ten opis w 1967 roku historyk Bahr dodaje, że gospodarz ten siedział najwyraźniej na łanach plebańskich, a drugi — w Chotkowie. Słownik geograficzny wymienia Borzetuchomie wśród wsi katolickiej parafii w Ugoszczy, z dawnym kościołem filialnym.

W latach 1637–1657 kościół ewangelicki był tu zakazany, a stary kościół świętego Jerzego przeszedł w ręce katolików; ewangelicką parafię założono na nowo między 1657 a 1686 rokiem. Ewangelicy wznieśli dom modlitwy z drewna świerkowego, z sygnaturką, kryty gontem — według inwentarza zabytków około 1640 roku albo w każdym razie przed 1686 rokiem. Müller zapisał, że postawiono go pod nazwą spichlerza dla kupców gdańskich. Relacja z 1779 roku mówi, że zbudowano go jako „ecclesia pressa”, pod nazwą spichlerza, „skrycie i bojaźliwie” wobec ówczesnego duchowieństwa katolickiego. Wizytacja katolicka z 3 grudnia 1686 roku opisała Borzytuchom jako wieś „zarażoną zarazą luterańską, ich zborem wzniesionym niedawno, przed kilku laty, oraz pastorem”.

W katolickim kościele świętego Jerzego nie było wtedy ani Najświętszego Sakramentu, ani wody chrzcielnej, ani olejów — przywoził je proboszcz z Niezabyszewa, odprawiający tu, jak zanotowano, bardzo rzadko; kielich był tylko cynowy. Katolików naliczono we wsi ośmiu, a mieszkańców Chotkowa zapisano jako samych luteranów.

W 1702 roku wizytator zanotował przy Borzytuchomiu, filii Ugoszczy, około dziesięciu katolików, a wszystkich pozostałych mieszkańców jako „heretyków”; w 1728 roku przy tym dawnym kościele parafialnym katolików było około trzynastu. Wykaz z 1719 roku policzył parafie w Ugoszczy i Borzytuchomiu razem: dwadzieścia sześć chrztów, cztery osoby zaślubione, dziewięciu zmarłych. W 1766 roku archidiakon Złocki wymienił w Borzytuchomiu jeden z dwóch luterańskich domów modlitwy parafii ugoskiej, a wizytacja z tego roku notuje przy dzwonnicy katolickiego kościoła dwa dzwony i dodaje, że biją także wtedy, gdy nabożeństwo mają ewangelicy w swoim zborze. Zależność ewangelików od odebranego kościoła opisuje relacja z 13 grudnia 1779 roku: opłaty pogrzebowe szły do kościoła katolickiego, a katolickiemu kościelnemu płacono osobno za dzwonienie w trzy wielkie święta.

Opis Pomorza z 1784 roku pokazuje Borzytuchom jako wieś o podwójnej obsłudze duchownej. Był tu rezydujący duchowny ewangelicki i osobny luterański dom modlitwy, a obok rzymskokatolicki kościół parafialny, którego proboszcz mieszkał w Ugoszczy, po niemiecku Bernsdorf, i którego filią był katolicki kościół w Chotkowie. Opis wymienia we wsi zarówno kościelnego luterańskiego, jak i kościelnego katolickiego; mieszkało w niej też trzech katolickich kolonistów księżowskich. Wieś liczyła trzydzieści sześć palenisk.

W 1798 roku pastor Fleischer pisał o starym, w większej części już zrujnowanym domu modlitwy, w którym nie można było odprawiać nabożeństw bez narażania się na niebezpieczeństwo. W 1803 roku plac po zawalonym kościele katolickim wraz z dzwonami przyznano ewangelikom (inwentarz z 1938 roku, s. 184); o samej rozbiórce wiadomo z kroniki Bublitza. Rok później, w 1804 roku, stanął obecny kościół.

To, co akta zapisują sucho, ludzie zapamiętali jako opowieść. Zbiór podań ziemi bytowskiej, wydany w 1920 roku przez nauczyciela Waltera Kellera, przechował podanie o budowie nowego kościoła w Borzytuchomiu. W 1804 roku stary kościół katolicki miano rozebrać ze starości i postawić nowy, a gmina była już wtedy w połowie ewangelicka — wybuchł więc ostry spór o to, kto będzie budował i do kogo świątynia będzie należeć. Sołtys wziął sprawę w swoje ręce, zwołał wszystkich do wiejskiej karczmy i tam postanowiono: „to wyznanie, które pierwsze położy kamień węgielny nowego kościoła, będzie miało prawo własności”. Ewangelicy zaczęli więc stawiać, aż wszyscy katolicy leżeli pod stołem, po czym poszli na plac budowy i tej samej nocy wykończyli fundament. Rano katolicy przyszli, zobaczyli, że ich przechytrzono, i odeszli, przeklinając.

Radość nie trwała długo: najlepszy kamień węgielny zniknął w nocy z fundamentu. Rewizja u katolików nic nie dała, aż posłaniec doniósł, że kamień stoi tam, skąd go przywieziono — na polu niezabyszewskim. Przywieziono go z powrotem i zamurowano, a nazajutrz znów go nie było, i znów stał na swoim dawnym miejscu, jakby nigdy go stamtąd nie ruszono. Wtedy robotników ogarnęła święta bojaźń. Później chciano kamień rozsadzić, żeby użyć go do budowy domu, ale przy pierwszym uderzeniu zakrwawił; chciano go wykopać, lecz im głębiej kopano, tym głębiej się osuwał. To podanie, nie protokół — ale stoi za nim wydarzenie poświadczone w aktach: przyznanie ewangelikom placu kościelnego i dzwonów w 1803 roku.

Inwentarz zabytków z 1938 roku opisuje go jako salę prostokątną 10,95 na 24,85 metra o szkielecie sosnowym z wypełnieniem ceglanym, na kamiennym cokole, stojącą w zachodniej części nawsia; przy drodze stała wolno dzwonnica. Wieżę wbudowano w więźbę dachową przy południowym szczycie i oszalowano deskami; miała płaski dach namiotowy, gałkę i chorągiewkę z napisem „ANNO 1804” i gwiazdą. Ponieważ była zbyt słaba, by unieść dzwony, zawieszono je od 1855 roku na osobnej dzwonnicy obok kościoła; jej obecna konstrukcja pochodzi z 1891 roku. Wyposażenie stałe było jednolite, z 1804 roku — sosnowe, malowane na żółtobrązowo, z ołtarzem ambonowym, czyli układem typowym dla świątyń protestanckich. Mosiężna misa chrzcielna o średnicy 44 centymetrów, z XVII wieku, miała w zwierciadle scenę Zwiastowania.

Organy zbudował w 1849 roku Völkner z Duninowa, a pozłacane i posrebrzane naczynia komunijne pochodzą z 1852 roku. Dwa dzwony spiżowe — najstarsze w ziemi bytowskiej, odlane w Gdańsku, z odciskami monet krzyżackich i gdańskich — pochodzą z XV wieku; większy, z plastyczną figurą Madonny, odlany został w 1487 roku. W kruchcie zachowała się kamienna chrzcielnica z końca XIV wieku, służąca za kropielnicę.

W kościele w Borzytuchomiu stały cztery cynowe lichtarze ołtarzowe odlane w 1756 roku, na trójdzielnych cokołach wspartych na kulach, oraz dwa mosiężne lichtarze ze spiralnie skręconym trzonem. Większy dzwon z 1487 roku odlał Paul Ratgebe; mówi o tym napis gotycką minuskułą: „Anno domini 1487 hoc opus completum est per paulum ratgebe”, a na płaszczu jest wizerunek Marii z Dzieciątkiem. Mniejszy dzwon, o średnicy 58 centymetrów, nosi datę 1455; Lemcke uznał go za najstarszy dzwon z napisem minuskułowym w obu powiatach — bez nazwiska ludwisarza, choć według niego pochodzi zapewne od tego samego ludwisarza co dzwon z 1487 roku. Litery napisu stoją do góry nogami i czyta się je od prawej do lewej.

Do 1945 roku obok kościoła stały tylko dzwonnica i pomnik poległych parafian z pierwszej wojny światowej, a przy głównym wejściu, pod lipami, znajdowały się groby dwóch pastorów — Davida Arndta, który służył tu od 1812 roku i zmarł w 1846, oraz Hermanna Kiekhäfera, jego następcy w latach 1848–1884. Metryki parafii zaczynają się w 1758 roku. Dzieje kościoła spisał i wydał drukiem tutejszy pastor Bublitz w „Chronik der Kirche zu Borntuchen”. Akta budowlane dotyczyły organów (z lat 1843–1849 i 1903–1906) oraz, osobno, domu modlitwy w Chotkowie (z lat 1842–1892); w archiwum parafialnym leżała też Biblia Castelliona wydana w Lipsku w 1729 roku.

W 1907 roku parafia należała do synodu bytowskiego w ramach konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze. Według księgi duchownych Ernsta Müllera z 1912 roku pastorami w Borzytuchomiu, po niemiecku Borntuchen, byli między innymi: Michael Fleischer (1790–1811), David Arndt (1812–1846), Hermann Kiekhäfer (1848–1884), Ulrich Bublitz (1884–1903) i Max Hahn (od 1903 roku). Prasa również nazywa następcę Bublitza pastorem Maxem Hahnem. W styczniu 1903 roku ogłoszono, że parafia pod patronatem królewskim zwolni się 1 lutego wskutek przeniesienia pastora, z uposażeniem 1800 marek, a wpis do rejestru spółdzielni z lipca 1903 roku podaje, że w zarządzie wiejskiej kasy oszczędnościowo-pożyczkowej pastora Bublitza, który wyprowadził się z Borzytuchomia, zastąpił pastor Max Hahn z Borzytuchomia.

Według wpisu z lutego 1915 roku Max Hahn zmarł 12 stycznia 1914 roku, a jego miejsce w zarządzie kasy zajął pastor Johannes Zitzke z Borzytuchomia. Wakat ogłoszono w marcu 1914 roku: parafię pierwszej klasy uposażenia miano obsadzić od 1 września, a zgłoszenia przyjmowała rada parafialna przez pastora Langhansa z Tuchomia. W listopadzie 1915 roku zbiegły z więzienia w Chojnicach Paul Rettke, skazany wcześniej łącznie na 22 lata ciężkiego więzienia za liczne włamania do kościołów, przyznał się po ujęciu między innymi do włamania do kościoła w Borzytuchomiu.

Ludność była niemal wyłącznie ewangelicka: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykazał w gminie 773 ewangelików i jednego katolika, a inwentarz z 1938 roku, powtarzający dane starostwa według stanu z 1936 roku, podaje 675 mieszkańców, w tym ośmiu katolików. Od początku XX wieku ludności ubywało: 914 mieszkańców w 1905 roku, 706 w 1925, 691 w 1933 i 647 w 1939. W połowie lat dwudziestych przyszedł tu nowy duchowny: jak zapisał konsystorz, pastor Hoeppener, dotąd na drugiej posadzie w Bytowie, został z dniem 16 lipca 1925 roku pastorem w Borzytuchomiu.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 2200 dusz i patronat państwowy. Pastorem był Fritz Mielke. W 1945 roku wieś zajęła Armia Czerwona, ludność niemiecką wysiedlono, a świątynię przejął Kościół rzymskokatolicki — administrował nim jeszcze w 1945 roku ksiądz Walter Genge, a w 1946 ksiądz Bronisław Czapiewski.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Według opisu naczynia komunijne pochodzą z 1852 roku, a inwentarz z 1938 roku datuje sprzęty ołtarzowe na 1854. Rok wydania kroniki Bublitza podaje spis archiwów Wingutha jako 1901, a rozprawa Siebkego jako 1905.

Źródła: E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 66–67; H. Lemcke, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Pommern”, cz. III, t. II, z. 5: „Die Kreise Bütow und Lauenburg”, Stettin 1911, s. 128, 131, 132; „Kirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern”, rocznik 1925; Ernst Müller, „Die Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart”, Stettin 1912; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Pommern”, rocznik 1907; hasło encyklopedyczne „Parafia Najświętszego Serca Jezusa w Borzytuchomiu”; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 329, 367, 399; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 91 (2009), księga G63 (1766); ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005), streszczenie księgi G20b (wizytacja 1686–1687); „Documenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto”, zebrał P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toruń 1907–1911, s. 843–845; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1054; „Kreis Bütow”, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichmüller (Die Kunst- und Kulturdenkmäler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938, s. 182–185; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; „Specification Wie viel in denen Landen Lauenburg und Bütow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719”, Sächsische Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; E. Bahr, „Das Amt Bütow und seine Ortschaften um das Jahr 1637”, „Baltische Studien” NF 53/1967, s. 48–61; E. Winguth, „Die Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises Bütow nach dem Stand von 1939/40”, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, „Baltische Studien” NF 86/2000, s. 115–143; J. Siebke, „Die Gegenreformation im Lande Bütow”, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (⚠ warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wykładnia „niemiecki = ewangelicki” to program z 1939 roku); W. Keller, „Volkssagen aus Stadt und Kreis Bütow in Pommern”, Bütow 1920, druk „Bütower Anzeiger”; przedruk: „Unvergessene Heimat” nr 6, Frankenberg 1969; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1054; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 38; „Tägliche Rundschau” (Berlin), 18 stycznia 1903 roku, s. 18 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 16 lipca 1903 roku, s. 18 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 29 marca 1914 roku, s. 34 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 16 marca 1915 roku, s. 23 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Morgen-Zeitung”, 16 listopada 1915 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).