Bożepole Wielkie — kościół ewangelicki

Bożepole Wielkie — po niemiecku Groß Boschpol — miało drewniany, szachulcowy kościół ewangelicki, stojący na porośniętym starymi drzewami wzniesieniu na północnym krańcu wsi. Świątynię, wpisaną do rejestru zabytków pod numerem A-803 w 1973 roku, przeniesiono do Kaszubskiego Parku Etnograficznego we Wdzydzach Kiszewskich.

Franz Schultz zauważył, że niewielka świątynia z wyglądu przypomina raczej polną kaplicę z czasów katolickich, a dawne katolickie wykazy kościelne nigdy się do niej nie odwoływały; najstarszym jej zabytkiem była figura świętego Piotra z datą 1602 na odwrocie. Zapiski kościoła luzińskiego pod rokiem 1659 notują: „Karczma zwana Borno przy Bożympolu, obecnie zamieniona na wieś szlachecką […] Niedaleko przy tejże karczmie znajdowała się kiedyś kaplica katolicka, w której proboszcz z Luzina kilka razy odprawiał Mszę świętą.

Obecnie jest zupełnie obalona, a na jej miejscu zbór sobie wystawili luteranie”. Zbór wzniósł — jak podaje Fankidejski — niejaki Lautosz; proboszczowie z Luzina i z Rozłazina wnieśli przeciw niemu protest do akt sądu lęborskiego. Według ugody z 1693 roku dziedzic Bożegopola Barthold (Barthol) von Lantosch zbudował tu przed laty, w okresie 1637–1658, własny kościół i utrzymywał własnego duchownego; w roku zawarcia ugody uznał to za zbyt wielki ciężar i umówił się z duchownym z Dzięcielca, Jakubem Demetriusem Haasem, że ten będzie odprawiał nabożeństwa w Bożympolu co trzecią niedzielę i w niektóre święta.

Wieś należała do ewangelickiej parafii w Dzięcielcu, a kościół — wraz z przykościelnym cmentarzem — był własnością dworu w Bożympolu. W wykazie ewangelickich domów modlitwy dekanatu lęborskiego, sporządzonym przy wizytacji archidiakona Kazimierza Jugowskiego w latach 1710–1711, Bożepole figuruje jako kaplica. W 1764 roku jeden pastor, Magunna, obsługiwał Dzięcielec i Bożepole naraz. Podczas generalnej wizytacji kościelnej synodu lęborskiego, którą w czerwcu 1887 roku prowadził generalny superintendent Poetter, 6 czerwca, gdy w Dzięcielcu trwała wizytacja szkolna, połowa komisji pojechała z generalnym superintendentem do Bożegopola Wielkiego, by odprawić nabożeństwo i przeprowadzić wizytację w tutejszej kaplicy.

Po utworzeniu wikariatu, a potem stanowiska duchownego w Godętowie, kaplica była otwarta na nabożeństwa w każdą niedzielę i święto; w 1911 roku, gdy w Godętowie utworzono osobną parafię, przeszła pod jej zwierzchnictwo. Przegląd lęborskiego okręgu kościelnego, napisany przez superintendenta Bogdana i ogłoszony przez Franza Schultza w 1912 roku, wymienia ją wśród prywatnych kaplic, w których odprawiano publiczne nabożeństwa, a w wykazie parafii podaje przy Godętowie dwa kościoły, w Godętowie i w Łęczycach, oraz kaplicę w Bożympolu Wielkim.

Według opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Brüggemanna z 1784 roku Bożepole Wielkie, po niemiecku Boschpol, położone nad Łebą, miało szesnaście ognisk (domostw) i własnego kościelnego, a tutejszy kościół był filią Dzięcielca. Obok folwarku mieszkali wtedy trzej gospodarze i trzech zagrodników; był nasiębierny młyn wodny o jednym kole i kuźnia, a na polach folwark Golecza i karczma Groß-Ankerholz przy trakcie z Lęborka do Gdańska. Przy wsi rosły lasy dębowe, bukowe i sosnowe, a na Łebie stała przepławka na łososie i węgorze.

W 1784 roku kościół filialny w Bożepolu Wielkim należał do inspekcji charbrowskiej.

Kościół w Bożympolu Wielkim był szachulcowy, kryty gontem, z małą wieżyczką w prostych formach barokowych wyrastającą z dachu i z zakrystią od wschodu. W zakrystii stał zielono glazurowany piec wysoki na 1,75 metra oraz rzeźbiony w dębie, wyściełany i obity skórą fotel — oba z połowy XVIII wieku. Wieżę datuje chorągiewka z 1743 roku, z fundacji Bogisława Friedricha von Breitenbach, który władał Bożympolem od 1737 do 1763 roku.

Przy kościele leżał cmentarz ewangelicki. Pod kościołem, w sklepionej krypcie, znajdował się grobowiec rodu von Weiher (Wejherów), wzniesiony według ewidencji po 1789 roku; Schultz zapisał, że pochowano w niej także księżnę Karolinę von Hohenzollern-Hechingen, córkę landrata Ernsta Ludwiga von Weiher — ewidencja podaje rok pochówku 1860. Kalendarz powiatowy z 1930 roku podaje, że Maximilian von Weiher z Bożepola, zmarły w 1928 roku, spoczął, jak jego poprzednicy, w rodowej krypcie w tutejszym kościele.

Według księgi adresowej majątków rycerskich Pomorza z 1879 roku właścicielem majątku rycerskiego Bożepole Wielkie (w księdze: Bocepol, Gross-) był porucznik von Weiher. W 1879 roku majątek liczył 1001,60 hektara. W 1928 roku majątek dzierżawił Carl Eugen von Weiher.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wieś z kaplicą przy parafii w Godętowie, 6 kilometrów od Godętowa, a dla całej parafii podaje 2076 dusz. Urząd pastora w Godętowie był wtedy nieobsadzony. Do 1945 roku świątynia była ewangelicka. Po wojnie użytkowano ją między innymi jako kino; w latach pięćdziesiątych przejęli ją katolicy jako filię parafii w Rozłazinie, pod wezwaniem świętego Piotra. Dekretem z 2 lipca 1977 roku biskup koszalińsko-kołobrzeski Ignacy Jeż utworzył w Bożympolu Wielkim osobną parafię, wydzieloną z parafii w Rozłazinie i w Brzeźnie Lęborskim; jej kościołem parafialnym ustanowiono kościół świętego Piotra Apostoła w Bożympolu Wielkim.

W 1990 roku dawną świątynię zastąpiono nowym kościołem.

Wokół wsi leżą wielkie głazy narzutowe. Franz Tetzner wymienia Bożepole Wielkie wśród kilku miejsc, gdzie lud tłumaczył takie kamienie po swojemu: to zaklęte stogi siana albo worki, których woźnica nie mógł ruszyć z miejsca. „Chciałbym, żebyś się w kamień obrócił” — zawołał zniecierpliwiony, a usłużne bóstwa spełniły życzenie. Inne z tych kamieni to zaklęci ludzie: nieposłuszne dzieci, kłócący się małżonkowie, leniwe służące.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Według ugody z 1693 roku kościół zbudowano w latach 1637–1658, a część źródeł wiąże korpus kościoła z fundacją Lantoscha około 1659 roku. W źródłach rok przeniesienia kościoła do parku we Wdzydzach podaje się jako 2009 albo 2004.

Źródła: L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1065, 1067; H. Lemcke, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Pommern”, cz. III, t. II, z. 5: „Die Kreise Bütow und Lauenburg”, Stettin 1911, s. 204; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, „General-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche”, z. 2: „Die Provinz Pommern”, Berlin 1879, s. 245; F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, 1912, s. 276, 278–279, 329–331; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, s. 241–245; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 234; F. Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 346; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego (Narodowy Instytut Dziedzictwa); ewidencja zabytków; „Heimatkalender für den Kreis Lauenburg i. Pom.”, Lauenburg i. Pom. 1930, s. 24; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1065; „Parey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche”, t. „Pommern”, 1928, s. 168; „Koszalińsko-Kołobrzeskie Wiadomości Diecezjalne” R. 5 (1977), nr 7–8, s. 216–218; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 111; „Der Reichsbote” (Berlin), 11 czerwca 1887 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).